Lid van een omroep? Waarom?

De omroepverenigingen verliezen al jaren leden. Niet dat de Nederlander 'organisatiemoe' zou zijn. Kennelijk zijn de verenigingen niet meer van deze tijd....

WIE wordt er nog lid van een omroep? Steeds minder mensen, blijkt uit gegevens van de omroepen zelf. En waarom zou je ook? Sinds 1998 zijn abonnees van programmagidsen niet meer automatisch omroeplid. En voor de 'chique damestas' of de twee fraaie bureaulampen die de NCRV nieuwe leden cadeau doet, hoef je het niet te doen, net zo min als voor een 'collier en armband van echte zoetwaterparels' van de TROS, of de Succesagenda of fleecetrui van Veronica.

De omroepen maakten vorige week hun ledenaantallen over 2001 bekend, en behalve de TROS bleek elke omroep weer iets te zijn gedaald. De KRO verloor ruim 12 duizend leden en staat nu op 546.039, BNN ging van 111 duizend naar 103.976, de AVRO verloor er 6 duizend (maakt 485 duizend). De VPRO meldt goedgemutst een stijging van het aantal gids-abonnees met 2.773, maar moet tegelijk toegeven dat het aantal leden met bijna 6 duizend afnam tot 434.662. De VARA geeft haar cijfers 'om strategische redenen' niet prijs, evenmin als de NCRV, die deze informatie als een 'interne aangelegenheid' beschouwt. Maar het zal ongetwijfeld niet betekenen dat het goed gaat met beide omroepen.

Het is een trend die zich al jaren aftekent en die de vraag oproept of er nog wel bestaansrecht is voor archaïsche instituten als de omroepverenigingen, een van de laatste relikwieën van de verzuiling. Weliswaar zijn er nog steeds hele volksstammen 'lid' van een omroep, maar dat zijn grotendeels ouderen die uit traditie of gemakzucht nog steeds lid zijn omdat ze ooit een gids wilden. Vooral de EO en VPRO hebben nog relatief veel 'steunleden' die voor een tientje (later 12,60 gulden) meetelden als lid, zonder daarvoor een gids te ontvangen.

Een verklaring voor het krimpen van de omroep-aanhang lijkt eenvoudig te geven. Individualisering, ontzuiling en verzakelijking zijn de gebruikelijke trefwoorden. Toch is er in Nederland geen sprake van 'organisatiemoeheid'. Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) onderzocht voor het laatst in 1998 de participatie van burgers in het maatschappelijk leven, en stelde toen al vast dat alle maatschappelijke organisaties in Nederland samen in 1980 nog 25,6 miljoen leden hadden, en in 1997 ruim 34,5 miljoen.

Kerken, politieke partijen en vrouwenorganisaties zagen hun aanhang substantieel slinken, maar organisaties op het gebied van ouderen, consumenten, en natuur en milieu boekten een forse groei. Ter illustratie: het totale aantal leden van organisaties als Natuurmonumenten, Wereld Natuur Fonds en Greenpeace nam vorig jaar toe met zo'n 150 duizend. In tien jaar tijd verdubbelde de aanhang van de gezamenlijke organisaties zelfs tot ruim vier miljoen leden. Hoezo ongeïnteresseerde burgers?

De bittere pil voor de omroepen is dat hun organisaties kennelijk niet meer in deze tijd passen. Het wachten lijkt nog slechts op het moment waarop zij hun monopolie op de omroepgegevens kwijtraken. Daarmee zou het laatste stukje bestaansgrond (de lucratieve gidsen) onder de omroepen worden weggeslagen. Lang zal dat niet meer duren. De kartelpolitie NMa oordeelde al dat de publieke omroepen door hun weigering programmagegevens aan derden af te staan, misbruik maken van hun positie. Het gerechtshof in Den Haag liet zich in soortgelijke bewoordingen uit, en staatssecretaris Van der Ploeg dreigt zelfs met een wetswijziging om de omroepen te dwingen. Mocht het zover komen, dan kost dat de omroepen onherroepelijk leden en abonnees. En zo'n 91 miljoen euro (200 miljoen gulden), becijferde Bureau Interview.

De televisiekijker zal het wel en wee van de gemiddelde omroepvereniging vermoedelijk een zorg zijn. Hij betaalt via de belasting mee aan alle publieke omroepen, en ziet sinds de netprofilering (waarmee het klassieke 'avondje AVRO' verdween) het verschil al helemaal niet meer tussen een tv-spelletje van de TROS en van de KRO. Een abonnement op een gids heeft hij hooguit omdat die toevallig de goedkoopste of de interessantste is, of (vaker nog) omdat hij die altijd al heeft gehad. Verschijnen er straks elders leukere omroepbladen, dan is de band met de omroep gauw verdwenen.

De enige die van de afnemende ledenaantallen wakker zullen liggen, zijn de omroepen zelf. Zij proberen nu nieuwe leden te vinden in een terugkeer naar oude waarden. De KRO benadrukt haar identiteit met 'heiligencampagnes', de NCRV mikt op fatsoen als levenshouding, de AVRO richt zich door middel van tribunes multimediaal op thema's als gezondheid, dieren en veiligheid. De 'Algemene' voerde er zelfs een reorganisatie voor door. Desondanks verloor de AVRO 6 duizend leden. Mogen we concluderen dat de aanpak niet werkt? 'Helemaal niet!', zegt voorzitter Martijn Sanders. 'Ons verlies is te wijten aan vergrijzing, zoals alle omroepen die kennen. Maar het concept van tribunes en speerpunten werkt heel goed. 40 Procent van de AVRO-leden is inmiddels ook lid van een tribune. Dat illustreert hoe wij op zoek zijn naar een inhoudelijker en intensievere band met de leden.' Volgens Sanders heeft de AVRO met de nieuwe koers veel nieuwe leden verwelkomd - er haakten er alleen net ietsje meer af.

Ook KRO-voorzitter Frans Slangen houdt de moed erin. 'De terugloop is nu minder groot dan in voorgaande jaren', troost hij zich. Is dat niet wat al te mager? Nee: Slangen stelt tevreden vast dat de binding met de leden weer groter wordt, zoals hij merkte bij de bestuursverkiezing van afgelopen jaar. 'De opkomst was vergelijkbaar met die van de verkiezingen voor de provinciale staten.' En op ledenavonden ziet Slangen tegenwoordig weer zo'n 250 aanwezigen; enkele jaren terug waren dat er hooguit 30. Het Detectivefestival, de Pax Christi-wandeltochten - ze worden massaal bezocht, aldus Slangen.

Maar natuurlijk ziet hij wel bedreigingen die de KRO noodzaken tot een steviger band met de leden. Slangen: 'Ik geloof niet dat de huidige netten 1, 2 en 3 zullen blijven voortbestaan nadat breedband en interactiviteit hun definitieve intrede zullen hebben gedaan. Dan ontstaat er zoveel aanbod op tv, dat je keihard zult moeten vechten om überhaupt nog op te vallen.'

Toch lijken ledenwerfacties niet veel meer dan pleisters op de wonde. Omroepen als de VPRO hebben er in het verleden op beslissende momenten hun voortbestaan aan te danken gehad, maar telkens blijkt de trouw van die plotselinge leden van korte duur. Zo verklaarde BNN (dat wonderwel de 100 duizend-grens haalde voor toelating tot het bestel) deze week de huidige terugloop met de mededeling dat de omroep geen gerichte acties had gevoerd.

De Consumentenbond ziet het hele systeem van verenigingen met leden als 'een farce', zoals een woordvoerder het uitdrukt. 'Ooit hadden leden rechtstreeks invloed op een omroepvereniging. Sommige omroepen hebben er nu niet eens de structuur meer voor, en de leden zitten al helemaal niet te wachten op rechtstreekse inspraak. Ons punt is dat de omroepen er niets voor in de plaats hebben gezet. De stem van de kijker is goeddeels verdwenen, en dat klopt niet.' De bond pleit voor een systeem waarin de consument omroepen beoordeelt. Kijkers zouden via publieksdiscussies, internet, bijeenkomsten en enquêtes een rapportcijfer moeten kunnen uitdelen voor de prestaties van de verschillende omroepen.

Ook het Commissariaat voor de Media zou het huidige systeem graag zien verdwijnen. Enige tijd geleden pleitte (toen nog) waarnemend voorzitter L. van der Meulen ervoor de wettelijke ondergrens van 300 duizend leden te vervangen door 50 duizend tot 100 duizend. Het zou de commercialisering van de omroepen moeten tegengaan. Omroepen zouden in plaats van op ledenaantallen moeten worden afgerekend op hun programma's, onderscheidende invalshoeken en kenmerkende diensten. De huidige criteria vindt het CvdM 'achterhaald': een niet geringe organisatie als de Partij van de Arbeid heeft slechts 85 duizend leden. Waarom zou een omroep er dan 300 duizend moeten hebben? Het commissariaat voorzag de recente Meerjarenbegroting van de NOS van een soortgelijk advies, maar de politiek is er niet op ingegaan.

De omroepen zullen er dus nog heel wat zoetwaterparelkettinkjes tegenaan moeten gooien, de komende jaren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden