Lichtpuntjes

Twee jaar geleden was Tegenlicht bijna ter ziele. Nu scoort het journalistieke tv-programma ruim een half miljoen kijkers. Zes verklaringen voor het succes.

Het VPRO-programma Tegenlicht stond twee jaar geleden nog flink ter discussie. Wegens tegenvallende kijkcijfers, rond de 250 duizend, dreigde de Nederlandse Publieke Omroep (NPO) in september 2012 het programma naar de late maandagavond te verplaatsen. Eind-redacteur Frank Wiering kondigde aan dan maar helemaal te stoppen, tot woede van de NPO.


Zo ver kwam het niet. De vorig jaar aangetreden netmanager Gijs van Beuzekom wilde weer een echte journalistieke zondagavond op Nederland 2. Hij verplaatste Tegenlicht vanaf januari naar de zondag, op primetime: vijf over negen. Het programma trekt daar geregeld meer dan een half miljoen kijkers. Wat bepaalt het succes van het 'nieuwe' Tegenlicht? Zes redenen.


1. Tegenlicht is vlot, maar doet niet te populair

In 2012 eiste toenmalig Nederland 2-netmanager Bart Römer betere cijfers. Tegenlicht-researcher William de Bruijn vertelt: 'Römer had een spreadsheet met allemaal vakjes. Als je programma onder de 5 procent marktaandeel zat, kreeg je een rood vakje. Als dat vakje te lang rood was, moest je er iets aan doen.'


Het programma moest toegankelijker worden. Aanvankelijk reageerde Tegenlicht nogal kribbig op deze eis, zegt Bas van der Ham, eindredacteur van KRO Brandpunt: 'Ze reageerden defensief, waren bang dat ze moesten populariseren. Daarna zijn ze serieus met de kritiek aan de slag gegaan en is het programma aanzienlijk verbeterd.' Maar eindredacteur Henneke Hagen zegt dat Tegenlicht al twaalf jaar toegankelijk wil zijn voor zo veel mogelijk mensen.


Tegenlicht filmt en monteert nu wel zichtbaar vlotter. Aan het begin van elke aflevering wordt in drie korte fragmenten aangekondigd wat de kijker te wachten staat. Geïnterviewden zitten bijvoorbeeld niet statisch voor hun boekenkast, maar staan midden in de kamer, terwijl de camera om ze heen draait. De voice-over heeft meer ruimte gekregen om complexe materie te vertolken in begrijpelijke taal.


Toch wil het programma niet te veel populariseren. Researcher De Bruijn: 'Ik citeer graag John Peel: You have to run the risk of delighting your audience.'


2. Tegenlicht laat ons de nabije toekomst zien

Tegenlicht laat ontkiemende ontwikkelingen zien die ons leven kunnen gaan veranderen. De hoofdvraag van het programma is: hoe ziet ons leven er in de nabije toekomst uit? In elke aflevering komt een aspect daarvan aan de orde. Hoe verplaatsen we ons over vijftien jaar? Hoe zou de wereld verbeteren als de overheid iedereen een vast basisinkomen garandeert? Hoe blijven we de baas over onze eigen data, ondanks surveillance van overheden en privacyschending door internetbedrijven als Facebook?


'Future affairs', noemen eindredacteuren Frank Wiering en Henneke Hagen de onderwerpen. Vragen die voorbijgaan aan de waan van de dag. Dit seizoen zagen we in De kracht van water hoe uit menselijke ontlasting en urine fosfaat kan worden gewonnen en hoe ons afvalwater kan worden gezuiverd en hergebruikt. De aflevering Youtopia volgde onder meer Spaanse jongeren die samenleven in een postkapitalistische hackersgemeenschap, waar ze een eigen communicatienetwerk bouwen.


3. Tegenlicht veroorzaakt opschudding

Het programma zoekt naar 'nieuwe oplossingen om uit de crisis te komen', zegt Hagen. 'De waarden die ons uit de economische en de milieucrisis moeten halen, kunnen nooit dezelfde zijn als die waardoor we erin zijn terechtgekomen. Om iets te veranderen, zijn nieuwe gedachtegangen nodig.'


Tegenlicht kiest ervoor elke aflevering één zo'n nieuwe gedachtegang uit te werken. De kracht van water was een typische Tegenlicht, vindt Wiering. Grootschaligheid heeft zijn langste tijd gehad, het is tijd voor kleinschalige, innovatieve oplossingen in de zorg, het milieu en de economie. Tegenlicht probeert de 'decision makers', zoals Wiering ze noemt, naar het duurzame pad te dirigeren. Volgens eindredacteur Hagen lukt dat vaak ook. 'Het is moeilijk om het resultaat een op een te meten, maar we krijgen veel respons van beleidsmakers, ambtenaren en politici.'


Een concreet voorbeeld is volgens Hagen de aflevering Afval = voedsel uit 2006 over het Cradle to Cradle-principe: ontwerp alle producten zodanig dat ze volledig kunnen worden hergebruikt als grondstof of volledig afbreken in de biosfeer. Hagen: 'Toenmalig minister Jacqueline Cramer van Milieu refereerde in een toespraak aan die uitzending en zei letterlijk: hier moeten we naartoe.'


De uitzending De Tax Free Tour van vorig jaar, over brievenbusfirma's op de Zuidas, veroorzaakte opschudding in de politiek. In College Tour zei Diederik Samsom na een vraag over de Tegenlicht-uitzending het 'een slecht idee' te vinden dat Nederland een belastingparadijs is. Arnold Merkies (SP) stelde Kamervragen en afgelopen zomer introduceerde minister Ploumen van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking beleid om de fiscale transparantie in Nederland te verbeteren.


4. Tegenlicht spreekt alleen experts met een bijzonder verhaal

Bij Tegenlicht niet de geijkte talking heads, maar deskundigen en burgers met een origineel verhaal. In De kracht van water vertelde Roelof Kruize van Waternet over Nederlandse experimenten om water te besparen, terwijl de Indiase ingenieur Vishwanath Srikantaiah liet zien hoe hij op zijn dak in Bangalore rijst verbouwt met regenwater.


Hoe vindt Tegenlicht deze verhalen? Het antwoord ligt grotendeels in de wekelijkse 'meet-up' die Tegenlicht iedere woensdagavond organiseert in Pakhuis de Zwijger in Amsterdam. Daar praten programmamakers na met deskundigen. De meet-ups trekken vaak mensen uit de sector van de vorige aflevering en bieden vaak inspiratie voor nieuwe uitzendingen.


De aflevering over waterbesparing ontstond nadat Kruize van Waternet de programmamakers vertelde over het Waterschoon-project in Sneek: nieuwbouwwoningen worden voorzien van vacuümtoiletten en keukenvermalers voor organisch afval. Researcher William de Bruijn: 'Normaal moet je op zoek naar dat soort experts. Wij laten ze naar ons toe komen.'


Een andere deskundige met een 'nieuwe' visie was de Tsjechische econoomTomáš Sedlácek, in een uitzending over de crisis. 'Sedlácek betoogt dat economie geen waardenvrije wetenschap is, maar een cultureel fenomeen waarin morele waarden als goed en slecht wel degelijk een rol spelen. Dat vonden wij een interessante visie, want meestal wordt de economie als exacte wetenschap gepresenteerd.'


5. Tegenlicht steekt veel tijd en geld in een aflevering

Een aflevering van Tegenlicht kost 90 duizend euro. Drie medewerkers - een researcher, een regisseur en een producer - werken drie maanden aan een aflevering. De twintig medewerkers maken 25 afleveringen per jaar. Ter vergelijking: een aflevering van KRO Brandpunt kost 70 duizend euro. Daar lopen 25 mensen op de redactie rond, maar zij maken 44 afleveringen per jaar. Tegenlicht kan dus meer geld en mankracht in één aflevering steken.


Daar staat tegenover dat de VPRO veel afleveringen aan buitenlandse zenders kan verkopen. Maar die opbrengsten ziet Tegenlicht niet terug in het budget. Hagen: 'Daarover zijn we doorlopend in gesprek met de VPRO.'


Het totale jaarbudget is al vijf jaar 2 miljoen euro. 'Terwijl de prijzen voor cameramensen, montage en materiaal sterk zijn toegenomen', zegt Wiering. 'In totaal zijn we er zo'n 15 procent op achteruit gegaan. Vroeger konden we twee reizen naar het buitenland maken voor een aflevering, nu nog één.'


6. Tegenlicht is filosofisch en hoopgevend

In tegenstelling tot andere onderzoeksjournalistieke programma's wil Tegenlicht nadrukkelijk hoop bieden. In plaats van te laten zien hoe slecht het gaat in Griekenland, liet Tegenlicht zien hoe Grieken lokale initiatieven beginnen, zoals landbouwcollectieven die aardappelen direct aan de consument leveren, zonder tussenhandel.


Tegenlicht wil geen traditioneel onderzoeksprogramma zijn, zoals bijvoorbeeld Zembla van de VARA. Zembla behandelt een thema als milieuvervuiling door een reportage te maken over inwoners van Harlingen die bang zijn voor giftige rook van de afvalverbrandingsinstallatie aan de rand van hun stad. Tegenlicht-regisseur Kees Brouwer: 'Zembla is goed in het onthullen van misstanden, maar dat kan bij de kijker ook wantrouwen creëren. Wij zijn van de positieve verhalen. We willen vertrouwen creëren, mensen meenemen en ze ontwikkelingen laten zien die ze nog niet kenden.'


Manon Blaas, eindredacteur van Zembla, vindt Tegenlicht een 'topprogramma' vanwege de hoopgevende filosofische onderwerpen. Als voorbeeld noemt ze de aflevering van vorig jaar over de Braziliaan Ricardo Semler. Hij leidt een 'democratisch bedrijf' waarin de werknemers zelf hun eigen werk-tijden, baas en salaris bepalen.


KRO Brandpunt-collega Bas van der Ham is het daarmee eens. 'Bij Tegenlicht vind ik vooral de grotere internationale verhalen over de economie goed. Het zijn vergezichten, de journalistiek raakt bij hen de filosofie. Ze zetten je aan het denken.'


Dat onderscheid valt ook kijkers op. Een tweet na de Tegenlicht-aflevering De Kracht van Water: 'Eerst Tegenlicht gekeken, hetgeen hoop gaf, daarna Nieuws-uur, om de hoop weer teniet te doen. Zo Brandpunt om 't helemaal niet meer te weten.'


Digital detox


Zondag 13 april volgt de tweede aflevering in de studiolab-reeks van Tegenlicht (Nederland 2, 21.05 uur). De Amerikaanse mediatheoreticus Douglas Rushkoff laat zien hoe we lijden onder de 'always on'-samenleving. Omdat we altijd bereikbaar zijn via onze smartphones voelen we ons vervreemd van elkaar en van het hier en nu, betoogt Rushkoff. Hij pleit voor een 'digital detox'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.