Lichtpunt in een tijd van terreur

In 1994 reed ik op een mooie zomerdag naar Oxford voor een interview met de Poolse denker Kolakowski. Het waren de jaren waarin de definitieve overwinning van de liberale democratie was geproclameerd door mensen als Fukuyama....

Arie Elshout

Als het liberalisme niet voldoet, als mensen merken dat vrijheid ook onplezierige kanten heeft, zouden zij hun toevlucht kunnen zoeken tot allerlei valse geloven in de hoop dat die zekerheid verschaffen. Een groei van religieus fanatisme in diverse vormen is mogelijk, waarschuwde de Pool.

Elf jaar later kun je de krant niet openslaan of je krijgt de religieuze fanatici in alle soorten en maten opgediend. Een Canadese jood uit Jeruzalem die fysiek verzet pleegt tegen het opgeven van de Gazastrook omdat dit tegen de regels van de thora is. Een Amerikaanse christen-fundamentalist die als 'soldaat' van God een politieagent doodde bij een spijkerbomaanslag op een abortuskliniek. Moslimstudenten die hun tanden poetsen met een boomwortel omdat Mohammed dat 1400 jaar geleden ook deed.

Om dat laatste zou je kunnen glimlachen, als je niet wist dat er al eens een Israëlische premier is vermoord omdat hij 'heilig' land zou hebben weggegeven, als je niet wist dat de keel van een filmmaker was doorgesneden door een moordenaar die werd gedreven door zijn geloof in Allah, als je niet wist dat er tot tweemaal toe mannen de Londense metro zijn ingegaan met als enig doel zoveel mogelijk onschuldige slachtoffers te maken, als je niet wist dat er dit weekeinde met hetzelfde doel bommen zijn geplaatst in een Egyptische badplaats.

Het religieus fanatisme heeft snel om zich heen gegrepen, met het moslimextremisme als gewelddadigste variant. Waar komt het vandaan? En belangrijker, wat kan er tegen worden gedaan?

De opkomst van allerlei vormen van fundamentalisme is een reactie op de mondialisering, volgens Harvard-expert Jessica Stern. Mensen in traditionele gemeenschappen raken vervreemd van de moderne wereld, waarin de westerse levensstijl en waarden in opmars zijn, met hun nadruk op het seculiere humanisme en de individuele vrijheid. Ze voelen zich verloren in een verwarrende, vulgairkosmopolitische omgeving met te veel keuzes. Ze hebben angst voor het risico van de menselijke vrijheid, want vrijheid betekent ook ongeborgenheid en onzekerheid.

Daarom ontwikkelen ze door selectief te winkelen in de heilige geschriften een eigen, gesloten geloofssysteem dat totale zekerheid moet bieden. Vanuit die 'vesting met kijk- en schietgaten' (de Duitse filosoof Safranski) willen ze de wereld zuiveren van abortus-artsen, politici die in hun ogen Gods geboden overtreden, afvalligen, decadente westerlingen en andere ongelovigen.

Die angst voor de moderniteit is de echte voedingsbodem van het religieuze extremisme. Irak kan een rol spelen in de motivatie van sommige moslimterroristen, maar de werkelijke oorzaken van het onbehagen liggen dieper. Maar wat daaraan te doen? Stoppen met de mondialisering?

De Amerikaan Pfaff meent van wel. 'De moderne wereld is de agressor', schrijft hij in een niet al te snuggere 'weg met ons' column. Zijn grootste denkfout: de mondialisering is niet een door het Pentagon bestuurde tank, die je naar believen kunt starten en afzetten, maar een autonoom, door de vrije markt gestuurd proces (waaraan bijvoorbeeld Aziaten succesvol meedoen mét behoud van hun traditionele cultuur).

Lees liever de Franse islamkenner Olivier Roy. Volgens hem zetten moslimfundamentalisten zich niet alleen af tegen het Westen, maar ook tegen de tradities van hun land of ouders. Hij noemt het voorbeeld van de Taliban, die het houden van zangvogeltjes, een geliefde sport in de Afghaanse volkscultuur, verbood omdat het gezang de gebeden kon verstoren. In Nederland lazen we over de gearresteerde Soumaia S. die rebelleerde tegen haar ouders die haar burqa verscheurden.

Het roept de vraag wat het Westen moet doen om met de moderniteit worstelende extremisten tevreden te stellen. Toch niet alle zangvogels de snavel snoeren en overal die vreselijke burqa's toestaan? Dit is gechargeerd maar relevant, want veel commentaren en columns eindigen uiteindelijk met een hele lijst aan zaken die de westerse samenlevingen moeten doen of laten.

Uiteraard is het Westen niet zonder gebreken, maar het is ook niet nodig om ons in antwoord op het islamitische slachtofferdenken overmatig te wentelen in schuldgevoelens. Als tegenwicht daarom de stelling dat de eerste verantwoordelijkheid voor de oplossing van de problemen bij de moslimgemeenschappen in de westerse landen ligt. Zij hebben de moderniteit niet opgedrongen gekregen, maar ervoor gekozen op het moment dat ze zich hier vestigden. Ze moeten veel actiever het radicalisme in eigen kring bestrijden.

Eenvoudig zal dat niet zijn, maar dat is het oplossen van de armoede, discriminatie en de conflicten in Irak, Israël, Tsjetsjenië en Kasjmir - al die dingen die van het Westen geëist worden - ook niet. En er is een lichtpunt: de ouders van Soumaia en haar zus, die weigerde de adressen van bedreigde politici te geven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden