Licht zinnig?

Wie zich door de donkere winterdagen sleept, heeft het nu het zwaarst. Licht, liefst in grote hoeveelheden, kan verlichting bieden. V trekt er zes pagina's voor uit. Eerst aandacht voor noordelijk Zweden, waar helverlichte bushokjes de bevolking moeten opmonteren. Dan keken we wat we zelf, thuis, kunnen doen. En tot slot vragen we ons af wat de betekenis is van licht in de kunst.

Als het vliegtuig even na twee uur 's middags los komt van de startbaan in Stockholm en koers zet naar het noorden, voelt het alsof de reis naar het hart van de duisternis echt is begonnen. Umeå, de universiteitsstad ruim 700 kilometer ten noorden van de Zweedse hoofdstad, is de eindbestemming. Het vriest er 13 graden, het sneeuwt al dagen zonder onderbreking en elke winternacht duurt er rond de twintig uur. Een dun rood residu licht van de ondergaande zon brengt een groet aan de passagiers van vlucht SK034, hoog boven het wolkendek. Als we om vier uur landen, is de daglichtperiode allang ten einde.

Even gloeide de stad aan de zuidrand van Lapland op, toen er begin december wereldwijd nieuwsberichten opdoken - ook in de Volkskrant- over het initiatief waarmee het plaatselijke energiebedrijf Umeå Energi de bevolking een hart onder de riem probeert te steken. Bijna dertig bushokjes zijn hier tijdelijk uitgerust met felle, witte tl-lampen, als beproefd maar niet onomstreden antidotum voor somberheid die het gevolg kan zijn van het gebrek aan daglicht en die niet zelden uitmondt in depressie. In Umeå heerst de nacht van twee uur 's middags tot negen uur de volgende ochtend.

Het nieuws maakte nieuwsgierig. Hoe erg moet het hier niet zijn, als de bevolking zelfs op de openbare weg aan lichttherapie wordt blootgesteld in een poging het moreel op te vijzelen? En: werkt het, dat felle licht, dat de bushaltes doet zweven als buitenaardse objecten? Uit pr-oogpunt is het succes overweldigend. Umeå Energi kreeg naamsbekendheid van Amerika tot Azië. En het cadeautje voor de bevolking om te vieren dat het bedrijf honderd procent groene energie levert, heeft ook in de stad zelf de tongen losgemaakt.

Tot de eersten die van zich lieten horen behoorden buschauffeurs van Umeå. Sommigen klaagden dat ze verblind raakten door het felle licht, en dat de verkeersveiligheid in het geding was. Geschrokken haalde Umeå Energi een deel van de lampen weg en verplaatste andere naar de zijkant van de hokjes, waar ze de chauffeurs niet langer tot last, maar de wachtende passagiers niet meer optimaal van nut waren. Enigszins verweesd staan de abri's nu langs de straten, wachtende passagiers laven zich nauwelijks aan de beoogd geneeskrachtige lichtstralen; liever schuilen ze onder het afdak voor de eindeloos vallende sneeuw.

'Het is zijn schuld dat we hier zijn komen wonen', zegt de studente psychologie quasi-beschuldigend. Ze zit in de stadsbus die ons langs verlichte abri's voert. Ze wijst naar haar goeiig lachende vriend, student economie, die in de buurt van Umeå is geboren en haar heeft verleid hier te komen wonen. Zij kan hier niet aarden. 'Ik kom zelf uit Stockholm. Daar is het in de winter toch echt beter uit te houden dan hier. Vroeger stond ik op om 7 uur 's ochtends. Nu, als het kan, om 10 uur. En als ik 's middags thuis kom, duik ik het liefst meteen in bed. Geen energie meer.'

Het zijn klachten die in Umeå veelvuldig te horen zijn. Somberheid. Geen zin vrienden op te zoeken. Geen energie en grote behoefte aan zoetigheid, waardoor je 's winters kilo's aankomt. Loop aan het begin van de avond door het centrum: uitgestorven. De meeste restaurants hebben de stoelen al omgekeerd op de tafels gezet.

Winterblues en - de ernstige variant - winterdepressie lijken hier epidemisch. 'Oktober en november zijn de ergste maanden', zegt Maja Skönby, een vrouw van eind twintig die werkt voor het energiebedrijf Vattenfall - de reuzenconcurrent van dwerg Umeå Energi. 'Dan is er nog geen sneeuw. Wel veel regen, dikke wolken, alles is donker. Buitenlandse vrienden die me dan bezoeken, zeggen: hoe houd je het hier uit? Het zijn loodzware maanden. Nu wordt het weinige licht dat er is tenminste nog gereflecteerd door de sneeuw.'

Haar vriendin, jazz-zangeres Julia Rakel Öjbrandt, vertelt in de bibliotheekcafetaria waar de twee thee drinken dat ze niet lang geleden nog nooit van winterdepressie had gehoord. 'Maar als je wat ouder wordt, kun je beter naar jezelf kijken. Nu ontdek ik dat er een patroon is in mijn stemmingen. Low in de winter. Als ik nu terugkijk naar perioden in mijn leven waarin ik me minder goed voelde, zie ik dat die vaak samenvielen met de wintertijd. In de zomer, als het hier niet donker wordt, lijkt het alsof iedereen een sterker aura heeft.'

Geen van beiden heeft de behoefte gevoeld in de bushaltes, of elders, lichttherapie te ondergaan. 'Ik geloof niet dat winterblues alleen door gebrek aan daglicht komt', zegt Skönby. 'Als je door een bepaalde reden al somber bent, kunnen je klachten in de winter erger worden. Ik had vorig jaar veel stress omdat ik niet goed wist wat ik met mijn leven aan moest. De winter maakte het allemaal zwaarder. Op zich kun je je mentaal goed voorbereiden op de korte dagen. Gezelligheid, vrienden opzoeken. Niet toegeven aan de depressiviteit.'

Lichttherapie, waarbij felle stralen via de ogen gedurende langere tijd worden toegediend, wordt beschouwd als een probate behandeling van winterdepressie. In Nederland wordt de therapie bij tachtig instellingen aangeboden. In de jaren tachtig werd de behandelmethode vanuit de Verenigde Staten geïntroduceerd door de in 2012 overleden Groningse psychiater Rudi van den Hoofdakker, beter bekend onder zijn auteursnaam Rutger Kopland. Zijn opvolger bij het Universitair Medisch Centrum Groningen Ybe Meesters is uitgesproken positief over de werkzaamheid van lichttherapie. 'Bij 70 procent van de ongeveer tweehonderd mensen die jaarlijks met winterdepressie in onze kliniek komen, verdwijnen de klachten na een behandeling van vijf sessies in een week. Sommigen hebben nog een tweede behandeling nodig, en natuurlijk: soms werkt de behandeling niet.'

Niet iedereen is overtuigd van het nut van lichttherapie. Uitgerekend in Zweden heerst scepsis. Psychologe Emma Linnes kijkt me ongelovig aan als ik vertel hoeveel klinieken in Nederland lichttherapie aanbieden. 'Wij zijn er rond 2006 mee gestopt', zegt Linnes, die werkzaam is in de psychiatrische kliniek van het universiteitsziekenhuis van Umeå. Het gigantische gebouw met een enigszins bedrukkende atmosfeer, doet denken aan het ziekenhuis uit Lars von Triers tv-serie The Kingdom.

'Een staatscommissie is al in de jaren negentig tot de conclusie gekomen dat er onvoldoende bewijs is dat lichttherapie betere resultaten geeft dan een placebobehandeling. Wetenschappelijk gezien is het gewoon niet goed genoeg. Bovendien vreet de behandeling tijd.'

De aanbeveling van de staatscommissie heeft ertoe geleid dat bijna alle Zweedse ziekenhuizen zijn gestopt met lichttherapie. In huisartspraktijken gebeurt het wel.

Linnes beaamt dat onder de bevolking van Umeå de winterdonkerte een grote mentale impact heeft. Epidemisch is de winterdepressie evenwel niet. 'Het komt evenveel voor als andere vormen van depressie, bij 3 tot 5 procent van de bevolking.' De standaardbehandeling van patiënten in Zweden bestaat uit het voorschrijven van antidepressiva en gesprekken met psychologen als Linnes.

'Het is belangrijk dat mensen de structuur in hun leven terugkrijgen. Wie zijn gevoel volgt bij winterdepressie, gaat steeds meer slapen, steeds meer zoetigheid eten om energie te krijgen, gaat eindeloos voor de tv hangen en mijdt vrienden. Ik probeer de patiënten duidelijk te maken dat ze hun gedrag moeten veranderen, dat ze dingen moeten ondernemen die haaks staan op hun gevoel. Misschien vinden ze het niet leuk vrienden te ontmoeten als ze zich down voelen, maar het helpt wel.'

Een kilometer van het ziekenhuis, in een van de houten villa's aan een laan met veel bos en uitzicht op de bevroren Ume - die wat verderop uitmondt in de Botnische Golf - houdt psychiater Bengt Häggqvist praktijk. Al van een afstandje is zijn geloof in lichttherapie zichtbaar: wit licht straalt vanuit de ramen van een van de kamers naar buiten.

In de middagpauze van een drukke dag - we lunchen met gerookt rendiervlees dat door zijn vrouw in de bossen is geschoten - vertelt hij dat, juist toen het ziekenhuis besloot te stoppen met lichttherapie, hij het aan zijn patiënten ging aanbieden. 'Het feit dat er onvoldoende wetenschappelijk bewijs is, betekent niet dat het niet werkt.' Hijzelf ziet te veel bewijzen van het tegendeel. Drie keer per week komt een vrouw van 30 kilometer ver om een lichtbad te ondergaan. 'Vroeger leed ze veel aan angsten en was ze 's winters altijd somber. Nu is haar leven niet perfect, maar wel een stuk aangenamer. Zo zijn er meer in mijn praktijk die door de therapie een normaal leven kunnen leiden, terwijl ze zonder het licht in de winter diepongelukkig waren.'

Een op de vijf Zweden, vermoedt Häggqvist, ervaart in de winter in verhoogde mate de zwaarte van het bestaan. 'Dat komt niet alleen door het gebrek aan licht in de winter. Wij hebben het in het verleden als volk niet makkelijk gehad. In de 19de eeuw was hier hongersnood, en de angst - kan ik mezelf, mijn kind, genoeg te eten geven? - werkt misschien nog steeds in de volgende generaties door.'

Dergelijke angst lijkt de bezoekers van IKSU SPA, een luxewelnesscentrum in de bossen aan de zuidkant van Umeå, niet te beheersen. Het centrum met massageruimten (in de kelderzalen waar ooit hersenchirurgen opereerden), sauna's, fitnessruimten en een majestueus zwembad met uitzicht op de aangroeiende sneeuwlaag in de tuin kunnen - vooral - de welgestelden zich een dagje aan de evenaar wanen.

Pronkstuk is de lichtruimte met ligstoelen, kunstzon met onschadelijk licht en een display waarmee de badgasten een keuze kunnen maken tussen Florida, Bali en Mauritius. Het klimaat van die plekken, inclusief versnelde zonsopgang, wordt vervolgens nagebootst in de kamer. Eén dame in badpak - met zonnebril op - geeft zich er over aan de illusie van een dagje aan het strand.

Overigens gaat de noordse winterdip tijdens het bezoek aan Umeå ook aan de verslaggever niet geheel voorbij. Het is vreemd door de eindeloze straten van Umeå - een Märklin-stadje met veel houten huizen, brede straten, veel parkjes - te lopen zonder ook maar één keer oogcontact te maken met de schaarse voorbijgangers. In het duister zijn het schimmen, dik ingepakt tegen de kou.

Aan het eind van de middag, als het al uren donker is, word ik overvallen door slaperigheid. Geef er aan toe en word pas de volgende ochtend wakker. Die dag, na het bezoek aan de kliniek, de adviezen van psychologe Linnes, weersta ik de neiging het bed in te rollen en neem een duik in het gemeentezwembad. Honderd baantjes gezwommen onder de tl-lampen, fris als een hoentje en - een paar dagen later - als gevolg van de plotse sportieve overdrijving een tennisarm. Geen spoor van winterslaap.

Depressies van hier tot Tokio

Winterdepressie komt gemiddeld genomen meer voor bij de polen en minder bij de evenaar. Maar er zijn opmerkelijke uitschieters. In Alaska komt de stoornis voor onder zo'n 11 procent van de bevolking, in IJsland juist heel weinig. Ybe Meesters van de Winterdepressiepolikliniek in Groningen: 'We vermoeden dat de mens in staat is zich aan te passen aan het ontbreken van licht en dat dit vermogen van generatie op generatie toeneemt.' De Zweedse psychiater Bengt Häggqvist oppert nog een verklaring voor het geringe voorkomen van winterdepressie in het noordelijk gelegen IJsland: 'Het IJslandse voedingspatroon, met veel vette vis, en dus veel vitamine-D, heeft mogelijk een gunstige uitwerking op de hersenen en op het tegengaan van winterdepressie.'

Winterblues

Ybe Meesters, hoofd van de Winterdepressie Polikliniek aan het Universitair Medisch Centrum Groningen, stelt dat zeker 70 procent van de mensen met winterdepressie baat heeft bij lichttherapie. 'We behandelen hier jaarlijks twee- tot driehonderd patiënten die last hebben van ernstige tot suïcidale somberheid.' Ongeveer 3 procent van de Nederlandse bevolking lijdt volgens Meesters aan winterdepressie, 8 procent heeft last van winterblues. De tweede, lichtere variant kan thuis worden behandeld met lichtsets. 'Bij ernstiger stemmingsstoornissen is het echt beter als mensen onder professionele begeleiding de lichttherapie ondergaan. Er zijn wel eens bijwerkingen, zoals hoofdpijn en duizeligheid. En een heel enkele keer kan iemand manisch worden.'

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden