Liberalisme biedt PvdA geen uitweg

De ontreddering na de zoveelste verkiezingsnederlaag is groot bij de PvdA, hoewel nog niet zo groot als bij het CDA....

MACHTELOZE woede, verbittering en nihilisme. Aldus kan, met enige overdrijving, de gemoedstoestand worden gekenschetst van veel intellectuelen die het tot voor kort tot hun taak rekenden de PvdA in de vaart der volkeren vooruit te helpen.

Bart Tromp liet zich onlangs op verontwaardigde toon uit over de teloorgang van de partijdemocratie onder Vreeman en Rottenberg. Koen Koch, in al zijn vezels verbonden met het sociaal-democratische gedachtengoed, verkondigde afgelopen zaterdag in een nihilistisch getoonzet betoog op deze pagina dat de partij haar terminale fase is ingegaan. ('Met haar oude trouwe aanhang sterft de PvdA. Letterlijk.')

En Jos de Beus, vorig jaar nog schrijver van het verkiezingsprogramma, liet bij de statenverkiezingen zijn stem ongebruikt uit protest tegen de nikserigheid van de progressieve politiek. Een daad die, hoe zij verder ook wordt gerationaliseerd, emotioneel alleen vanuit woede en teleurstelling kan worden verklaard. Het zijn natuurlijk maar drie, veelschrijvende intellectuelen, maar velen delen hun kritiek.

De sfeer in en rond de PvdA heeft bepaald nog niet de wanhopige proporties aangenomen van die in het CDA. Dat is het voordeel van regeren, dan zijn er altijd wel concrete politieke onderwerpen die de aandacht afleiden.

Maar nu de magie van paars begint te vervlakken, nu het toch zeker niet onsuccesvolle premierschap van Kok geen garantie blijkt te zijn tegen een verdere electorale neergang, en nu bovendien ook het voorzitterschap van Rottenberg onmiskenbaar sleet begint te vertonen, is het onvermijdelijk dat in de PvdA het debat over de koers van de partij weer op de agenda komt.

Dat is een riskant proces omdat zo'n debat gezien de verbitterde tonen die nu al klinken, er gemakkelijk in kan resulteren dat de positie van Kok, het enige wapen waarover de partij voorshands beschikt, wordt beschadigd. Met een catastrofe als gevolg.

Toch valt er niet aan te ontkomen, omdat het natuurlijk wat naïef is te denken dat het allemaal vanzelf wel goed zal komen èn omdat de PvdA op cruciale punten tot op het bot verdeeld is. Illustratief in dit verband is het jongste nummer van Socialisme en Democratie waarin de directeur van de Wiardi Beckman Stichting en het duo Rick van der Ploeg en Marjet van Zuylen, twee sociaal-democratische, nou ja sociaal-liberale kamerleden, in de slag gaan over de betekenis van paars.

Het onthult een wereld van verschil. Zo niet geschil. Aan de ene kant is er Kalma die vanuit een realistische, soms wat cynische analyse van de reële machtsverhoudingen waaronder het kabinet tot stand kwam ('De PvdA de premier, de VVD het program') tot de conclusie komt dat paars inderdaad naar het woord van Wim Kok een 'doodgewoon kabinet' is waarvan de PvdA vooral 'geen programma moet maken'. Aan de andere kant zijn er de twee nieuwbakken kamerleden die, ondanks een paar kanttekeningen, zo enthousiast zijn over paars dat zijzelf èn de PvdA daarin geheel lijken op te gaan.

Aan de ene kant is er Kalma die zich beklaagt over de 'technocratische bestuursstijl' van het kabinet-Kok, een stijl waarin net als in het derde kabinet-Lubbers de financiële randvoorwaarden altijd zwaarder wegen dan kwalitatieve, politiek inhoudelijke keuzen. Met als gevolg dat zelfs de schijn van vernieuwing van het arbeidsbestel, de sociale zekerheid of het ecologische complex verloren dreigt te gaan.

Aan de andere kant zijn er de twee kamerleden, die in een technocratisch jargon ('De overheid kan bijvoorbeeld stimuleren dat gebruiksvriendelijke interfaces de standaard worden, zodat de virtuele realiteit geen elitaire aangelegenheid kan worden') getuigen van hun ongebreidelde liefde voor de vrije markt.

'Paars voor sociaal-democraten', heet de niettemin belangwekkende bijdrage van Van der Ploeg en Van Zuylen, maar 'naïef liberalisme voor sociaal-democraten' ware toch een betere titel voor hun betoog geweest. Want in de wereld van Van der Ploeg en Van Zuylen bestaat er voor alle sociale en politieke problemen maar één instrument: markt, markt en nog eens markt.

Of dat werkelijk leidt tot het beoogde doel van 'werk, werk en nog eens werk', weten Van der Ploeg en Van Zuylen natuurlijk ook niet. Maar dat kan de feestvreugde niet bederven, want ze hebben voor alles een oplossing bij hand.

De financiële en sociale problemen in het onderwijs en de gezondheidszorg kunnen worden opgelost door deregulering en de introductie van vouchers (dat zijn, zeg maar, individuele gebruiksrechten op een bepaalde hoeveelheid zorg of onderwijs). En als dan tegelijkertijd allerlei subsidies worden afgeschaft, moet je eens kijken wat voor mooie dingen er gebeuren gaan.

In de sfeer van de arbeidsmarkt is het van hetzelfde laken een pak. 'Helaas', schrijven Van der Ploeg en Van Zuylen, is de PvdA 'nog niet zover' dat ze ermee instemt loonafspraken in cao's niet langer algemeen verbindend te verklaren (volgens velen de basisvoorwaarde voor de sociale vrede van de afgelopen decennia). Maar dat komt, zo mogen we aannemen, in het kabinet-Bolkestein nog wel. Ondertussen vallen er nog genoeg leuke dingen voor linkse mensen binnen te halen.

Van Zuylen en Van der Ploeg denken - naast de inmiddels clichématige liberalisering, flexibilisering en deregulering van alles wat los en vast zit aan de arbeidsmarkt - aan vergaande loondifferentiatie (oudere werknemers mogen best een paar centen minder krijgen), bevordering van het volkskapitalisme en fiscale maatregelen ter bevordering van het ondernemerschap.

Wat dat laatste betreft sluiten zij zich aan bij een plannetje van staatssecretaris Vermeend die hoopt dat gewone mensen in startende ondernemingen zullen gaan investeren als zij een eventueel verlies door faillissement van hun inkomstenbelasting mogen aftrekken. En zo wemelt het van hele en halve voorstellen en fantasietjes die alles bij elkaar tot de conclusie leiden dat het nodig is 'de beste aspecten van liberalisme en sociaal-democratie te verenigen in een offensief beleid dat zowel de zwakkeren als de sterkeren in de samenleving ten goede komt'.

Het probleem met Van der Ploeg en Van Zuylen is niet dat zij op bepaalde terreinen voor liberalisering pleiten - dat kan best nuttig zijn. En als zij zich vergenoegen in het dualisme van paars ('spannende verhoudingen') hebben ze misschien wel meer gelijk dan Kalma die wel buitengewoon pessimistisch is over de zijn inziens veel te 'besloten bestuursstijl' van het paarse kabinet. Er is, zonder daarover in een halleluja uit te barsten, het laatste half jaar in de Tweede Kamer over tal van zaken meer en openhartiger gedebatteerd dan voorheen.

Het probleem met Van der Ploeg en Van Zuylen is wèl dat hun programma niets eigens, niets authentieks, niets sociaal-democratisch heeft. Hun analyse èn hun oplossingen zijn volledig losgezongen van zowel de politieke machtsverhoudingen als van de sociale basis en de traditie van hun partij.

Het kan best zijn dat het liberalisme de dominante politieke doctrine van het komende decennium is, maar wanneer een sociaal-democratische partij haar identiteit daaraan moet ontlenen, is het natuurlijk niet vreemd dat veel kiezers het origineel boven de kopie verkiezen.

IN sommige beschouwingen naar aanleiding van de verkiezingsuitslag wordt wel gesuggereerd dat de winst voor de VVD vooral een gevolg is van groei van de middenklasse in de maatschappij. Dat is vast een deel van het verhaal, maar daar staat tegenover dat die groei van de middenklasse al een paar decennia gaande is.

De echte vraag is dan ook hoe het komt dat die tendens zich pas de laatste paar jaar politiek vertaalt in een massale desertie van het kiezerskorps van de PvdA.

Daarbij spelen allerlei factoren een rol. De ondergang van het communisme, waardoor het politieke en economische liberalisme een zetje in de rug kreeg, terwijl een deel van het sociaal-democratische gedachtengoed (etatisme en nivellering) er juist verdacht door werd.

Dan zijn er de veelbesproken, gecombineerde effecten van ontzuiling, emancipatie en de opkomst van de televisiedemocratie - processen waarvoor juist oude sociaal gewortelde volkspartijen als de PvdA, maar ook het CDA (en voorheen de CPN) extra gevoelig zijn.

Maar daarnaast moet toch worden vastgesteld dat de PvdA zelf de beslissende zet heeft gegeven tot het verspelen van haar eigen sociale basis en kiezerskorps.

De WAO blijft wat dat betreft het sleutelwoord. Door de slordige en - deels - sociaal onverantwoorde stelselwijziging in de WAO heeft het vertrouwen van honderdduizenden mensen in de sociaal-democratie en de verzorgingsstaat een fundamentele knauw gekregen. De betekenis daarvan, ook voor de politiek anno 1995, kan bijna niet worden overschat.

De WAO-operatie trof èn treft (want de rampzalige herkeuringen van oude WAO'ers gaan nog altijd door) bij uitstek de mensen aan de onderkant in de volkswijken, waar de PvdA van oudsher haar sociaal-politieke basis had. Hetgeen - maar dit terzijde - grote delen van de bevolking ontvankelijker heeft gemaakt voor politieke verhalen waarin de aanwezigheid van andere culturen en mensen uit etnische minderheden als het hoofdprobleem wordt voorgesteld.

Maar ook bij veel mensen die volgens allerlei criteria al lang tot de middenklassen kunnen worden gerekend, leidde de WAO-operatie tot ondermijning van de idee van de solidariteit. Want waarom zou je als gegoede middenklasser, deels tegen je onmiddellijke materiële belangen in, nog kiezen voor een partij die de solidariteit weliswaar formeel hoog in haar vaandel heeft staan, maar die daaraan als het erop aankomt geen vorm weet te geven?

Datzelfde geldt voor de herinrichting van de verzorgingsstaat in het algemeen. De in het paarse regeerakkoord vastgelegde leidraad daarvoor (meer eigen, minder collectieve verantwoordelijkheid) nodigt in beginsel meer uit tot steun aan de VVD, die immers al jaren voor een dergelijke koersverlegging pleit. En die tendens wordt alleen maar sterker wanneer de PvdA er maar niet in slaagt met een gedurfd eigentijds verhaal te komen over de verzorgingsstaat, de samenhang tussen verschillende groepen burgers in de maatschappij en de rechten en plichten (van individuen en collectieven) die daaraan ten grondslag liggen.

De beste stuurlui staan natuurlijk altijd aan de wal. En het is heel wat gemakkelijker om zo'n verhaal te vragen, dan er zelf op overtuigende wijze vorm aan te geven. Maar afgezien daarvan moet toch worden vastgesteld dat de voorwaarden voor zo'n modernisering allesbehalve gunstig zijn.

OM te beginnen heeft Wim Kok, zijn verdiensten als lijsttrekker, bestuurder en premier niet te na gesproken, er de laatste jaren geen blijk van gegeven dat de kwestie hem überhaupt interesseert. En zelfs al zou de aandrang daartoe zich alsnog openbaren, dan nog zal het voor de 'premier van alle Nederlanders' natuurlijk niet eenvoudig zijn tussen alle coalitieperikelen door ook nog eens leiding te geven aan een hervorming van de PvdA.

In de tweede plaats heeft de PvdA-fractie in de Kamer de laatste tijd veel weg van een kippenhok. De ene afgevaardigde roept dit, de andere dat (zie de zeer uiteenlopende voorstellen die over de lastenverlichting worden gelanceerd), hetgeen de overtuigingskracht van om het even welke lijn natuurlijk niet ten goede komt.

En ten slotte ziet het ernaar uit dat de tegenstelling tussen de traditionele vakbondsvleugel en de partijhervormers, die een paar jaar geleden werd overwonnen door Vreeman en Rottenberg aan te stellen als voorzittersduo, nog lang niet tot een synthese van politieke opvattingen heeft geleid. Met Van der Ploeg en Van Zuylen immers is de PvdA een onversneden liberale stroming rijker geworden. Op hoeveel draagvlak die in de fractie en de partij kan rekenen, staat nog te bezien. Maar het debat over de toekomst van de sociaal-democratie is er bepaald niet eenvoudiger op geworden.

Arnold Koper is redacteur van de Volkskrant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.