Lezer geeft gul aan aaibare pechvogel

Verhalen in de media over gevluchte gezinnen of bijstandsmoeders leveren steeds vaker reacties op van mensen die willen helpen. 'Hartverwarmend', vinden de geholpenen vaak zelf. Maar er kleeft ook een risico aan.

Kankerpatiëntje Julia krijgt nu maandelijks een bedrag van een Haagse lezeres.Beeld Linelle Deunk

Een verwilderd meisje kijkt bang in de camera. Ze zit op de grond onder een brug in Beiroet, samen met haar broertjes en zusjes. Om hen heen liggen vervuilde lappen. Volkskrant-correspondent Remco Andersen treft de Syrische vluchtelingen in april van dit jaar zo aan. Het gezin is halsoverkop vertrokken uit Damascus. Een granaat verwoestte hun huis. En nu zitten ze hier, na een helse zwerftocht van negen maanden. Een keurig arbeidersgezin dat geen idee heeft wat te doen. 's Nachts loeren de dronkaards naar de oudste dochters. De vader schaamt zich.

Nadat Andersen over hen schrijft, krijgt hij mails van lezers. 'Allemaal vroegen ze hoe ze dat gezin konden helpen. Het waren zulke kwetsbare mensen. Maar ik voelde me ongemakkelijk bij het idee dat ik als journalist geld op mijn rekening zou krijgen. Daarom mailde ik terug dat ze beter geld konden geven aan Artsen zonder Grenzen. Een vrouw zei: daar gééf ik al aan. Ze wilde per se geld aan dit gezin doneren.'

De donkere dagen voor Kerst maken vrijgevigheid los. Mensen zingen, roeien en bakken koekjes voor Serious Request van 3FM, dat de opgehaalde miljoenen overhandigt aan het Rode Kruis.

Daarnaast gebeurt het steeds vaker dat donateurs ongevraagd reageren op een artikel of televisie-uitzending over iemand in nood. Sommige artikelen in de Volkskrant leveren tientallen mails op van mensen die ongevraagd laptops, vakanties of substantiële geldbedragen aanbieden aan geïnterviewden.

Volgens hoogleraar filantropie Theo Schuyt is dat een onderdeel van de 'doe-het-zelf-economie'. Je hebt geen reisbureau meer nodig om je weekendje weg te boeken, je hebt geen goededoelenstichting nodig om hulp te bieden. Mensen regelen het liever zelf. Door verhalen in de media zie je heel concreet wat er aan de hand is en wat jij zelf kunt doen. Via internet ben je met een paar muisklikken met iedereen in contact.'

Eind 2013 leest de 50-jarige Margreet een verhaal over een alleenstaande moeder van drie kinderen. De vrouw is psychologe maar heeft haar werk moeten opgeven vanwege vergevorderde multiple sclerose. Nu moet ze rondkomen van een WIA-uitkering van 1.200 euro.

Klokkenluider Ad Bos zit aan de grond. Veel lezers boden hulp aan.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

'Ik had als zelfstandige een goed jaar achter de rug en toen las ik dat artikel', zegt Margreet. 'De moeder vertelde dat haar zoontje had gevraagd om een saucijzenbroodje van 1,50. Ze moest nee zeggen en het jongetje was boos geworden. Dat raakte me zo, hoe moeilijk het moet zijn om je kind zoiets simpels niet te kunnen geven. Toen heb ik de auteur van het verhaal spontaan gemaild en via hem 601,50 euro overgemaakt - 1,50 was voor het saucijzenbroodje.' Dit hadden ook mensen uit haar eigen omgeving kunnen zijn, zegt Margreet, daarom kon ze hier niet aan voorbij denderen.

Dit is wat hoogleraar Schuyt het 'verwantschapsaltruïsme' noemt. 'Het gevoel: dat had ook mij kunnen gebeuren, of mijn familie. Dat doet mensen in actie komen.'

Zo moet de Haagse Josine van Loon meteen denken aan haar kleinkind, als ze afgelopen zomer een foto in de krant ziet van een kaal, doodziek meisje van twee met kanker: Julia. Het meisje moet elke dag onder narcose en haar Poolse ouders hebben nauwelijks geld. 'Ik ben met hen in contact gekomen. Nu geef ik maandelijks een bedrag en cadeaubonnen voor speelgoed en kleding', zegt Van Loon.

Ook het verhaal van de Groningse Saskia Sterkman en haar dochter Jet, die van een uitkering leven, raakt veel lezers. De twee vertellen in juni 2013 in een interview dat zij elke ochtend strikt maar enkele minuten douchen, om energie te besparen. Ze gaan nooit op vakantie, hebben geen auto, geen computer, geen mobieltje. Jet mag per verjaardag maar drie vriendinnetjes uitnodigen. Hun enige luxe is een celloles per week.

'Ik vind mezelf niet arm', zegt Jet desondanks.

Uitkeringsgerechtigde Saskia Sterkman en haar dochter Jet kregen vakanties aangeboden.Beeld Harry Cock

Ontroerend

Na publicatie willen zeker tien lezers een laptop of computer schenken en krijgen ze tientallen vakanties en forse donaties aangeboden.

'De vloedgolf aan warme reacties was ontzettend ontroerend', blikt Sterkman terug. 'Mijn vertrouwen in de samenleving is hierdoor enorm gegroeid. Tegelijkertijd was het ook oneerlijk. Ik weet dat er veel mensen zijn die het slechter hebben dan wij. Het voelde alsof je met honderd hongerige mensen in een rij staat, terwijl er maar één bord eten is, en dat bord krijg jij dan.'

Sterkman, die een opleiding aan de kunstacademie volgde, beseft dat zij en haar dochter iets losmaakten bij lezers omdat ze niet voldoen aan het standaardplaatje van uitkeringstrekkers. 'Wij zijn geen Tokkies, om het zo maar te zeggen. Mensen voelden een verbinding met ons.'

Ze heeft geprobeerd anderen te laten meeprofiteren van alle gulle giften. 'De mensen die een laptop aanboden, heb ik gevraagd die te doneren aan de stichting Leergeld.' Aan een dame die een zeer groot geldbedrag wilde schenken, heb ik gezegd dat ik dat geld zou willen delen met andere arme gezinnen. Ze reageerde pas na een tijdje. Ik had haar voor een dilemma gesteld. Ze zei: ik reageerde op júllie verhaal, niet op armoede in het algemeen.'

Massapsycholoog Jaap van Ginneken zegt daarom dat er een risico kleeft aan een-op-een-altruïsme. Mensen geven eerder aan aaibare hulpbehoevenden. 'Als mensen minder aantrekkelijk zijn of onder de uitslag zitten, is de bereidheid tot geven minder.'

Ook de zogenoemde 'blaming the victim'-theorie speelt een rol, zegt hoogleraar Schuyt. 'Van iemand die al zijn hele leven drinkt en daardoor zijn geld kwijtraakte, zeggen we: eigen schuld. We komen liever in actie voor mensen die buiten hun eigen toedoen in de problemen zijn geraakt.'

Neem de 43-jarige Ria, geboren in Marokko, opgegroeid in Nederland. Ze vertelt in de krant over de mishandeling door haar vader, die haar alle vrijheid wilde onthouden. 'Hij heeft geprobeerd mijn keel door te snijden, mij te verdrinken in de wc-pot, ik moest een asbak vol sigarettenpeuken opeten, omdat hij dacht dat ik rookte.' Terug in Marokko werd ze jaren door een familielid opgesloten. Nadat ze ontsnapte, leefde Ria jaren op straat in Nederland.

Volkskrantlezers mailden dat ze de gevluchte Syrische familie in Beiroet willen helpen.Beeld Sam Tarling

Hennie Mulder, gepensioneerd verpleegkundige, wilde iets voor haar doen. 'Ik dacht na dat verhaal: hoe kun je verder leven als je zoveel ellende hebt meegemaakt? Ria had bijna niemand, en ik hoef niet meer te werken. Liever dan geld geven, wilde ik daarom iets met haar doen. Ik dacht: ik zou haar mee op pad kunnen nemen om haar Amsterdam te laten zien. Maar als je zoiets aanbiedt, moet je volhouden. Anders raakt iemand opnieuw teleurgesteld.'

Al anderhalf jaar zien Hennie en Ria elkaar elke drie weken. Ze wandelen door het park of rijden naar Loosdrecht. Soms helpt Hennie met het invullen van formulieren. Ria, die nu begeleid woont, droomt ervan ooit haar eigen plek te hebben.

Voor 'helpers' is het doorslaggevend of mensen een bepaalde trots uitstralen, zegt Schuyt. 'Als iemand ondanks zijn zieligheid de hoop heeft dat het beter wordt, krijg je een gunfactor. Donateurs geven liever aan mensen die zelf ook iets doen en niet alleen wegkwijnen.'

Als dat voor één iemand geldt, is het wel voor Ad Bos, de klokkenluider die de bouwfraude aan het licht bracht.

In 2007 zit hij volledig aan de grond. Het geld is opgegaan aan dure rechtszaken. Zijn huis is hij kwijt. Samen met zijn vrouw leeft hij in een tweedehands camper van een uitkering. Op de foto op de voorpagina van de krant zitten ze samen aan een kunststof tafeltje. Bos kijkt beteuterd. Toch is hij strijdbaar. 'Ze krijgen ons er echt niet onder', zegt zijn vrouw, die de aardappels schilt. 'We worden steeds sterker, Ad en ik.'

Huis in Spanje

Bos krijgt daarna brieven van lezers die hun huis in Spanje aanbieden. Ze wonen een maand in het vakantiehuis van een wildvreemde vrouw. 'Maar sommige aanbiedingen vond ik gewoon te veel, niet gepast', zegt Bos nu. 'Met Kerst stond Astrid Joosten ineens bij onze camper. Op hoge hakken kwam ze in de modder een kerstpakket brengen met een leuke geste erin.'

Dichteres Elly de Waard is een van de andere mensen die reageert. Ze woont in een natuurgebied bij Bergen. 'Het raakte me dat hij nergens terecht kon, terwijl hij zich zo goed en moreel juist had gedragen', zegt ze. 'Ik heb hen gebeld en gezegd dat ze bij mij mochten komen. Ik vond het mijn morele plicht.' Een jaar lang staan Bos en zijn vrouw met hun camper op haar terrein.

Aan goede doelen maakt ze nooit geld over, zegt De Waard. 'Ik voel daar niets voor. Ik vind het een soort afkopen. Ik wil altijd precies weten waar het terecht komt. In dat soort organisaties zitten mensen aan de top die veel te veel geld verdienen.'

De afgelopen jaren was er veel kritiek op goede doelen die hun bestuurders riante salarissen betalen en geld aan de strijkstok laten hangen. Volgens Schuyt heeft het de geefbereidheid in Nederland nauwelijks aangetast. 'De goede doelen zijn daardoor wel beter gaan uitleggen hoe ze het geld besteden.'

'Maar als je één keer iets geeft, stalkt Unicef je daarna met brieven en telefoontjes om meer geld, daar erger ik me alleen maar aan', zegt een 69-jarige lezeres. Onlangs reageerde ze op een verhaal over het Zeeuwse dorpje Vrouwenpolder, waar dankzij de Postcodeloterij begin 2014 nu een uitkeringsgerechtigde tussen de miljonairs woont. Terwijl zijn buren nieuwe auto's kopen, moet hij elke week langs de Voedselbank.

'Zonder lang nadenken' schonk de lezeres via de krant 1.000 euro aan de uitkeringsgerechtigde. 'Het geeft mij een goed gevoel dat ik nu in elk geval één iemand een fijne kerst heb kunnen bezorgen.' Ze wil als gever anoniem blijven.

Om blij te worden van geven, zegt hoogleraar Schuyt, 'is het niet nodig dat je aan de hele wereld laat zien hoe gul je bent geweest. Het psychologisch effect zit hem vooral in zelfevaluatie. Dat je 's avonds in bed ligt en denkt: ik heb een verschil kunnen maken, ik ben een goed mens.'

Toch loopt het niet altijd goed af met media als doorgeefluik, zegt Volkskrant-correspondent Remco Andersen. 'Toen ik net begon als verslaggever in Libanon, ontmoette ik een Belgische zakenman die hulp wilde geven aan een gezin met 14 kinderen waarin ik me in had verdiept. Die mensen hadden bijna niets. Een van de dochters moest een oogoperatie ondergaan en die Belg betaalde de doktersrekening.

'Binnen de kortste keren rinkelde mijn telefoon onophoudelijk. Het gezin vroeg telkens om meer. Ze begonnen mij als inkomstenbron te zien. Toen een collega-journalist me bezocht, zei hij achteraf: Remco, wist je dat ze ook mij om geld vroegen? Ook zag ik hen een hele zak geld uitgeven aan een bruiloft, terwijl dat voor medicijnen was bedoeld. Toen dacht ik: dit moet ik niet meer doen, ik ben geen hulpverlener.'

Bij het Syrische gezin onder de brug besluit hij daarom het geld niet aan te nemen. De lezeres die per se wil geven, stort op zijn aanraden meer geld naar de hulporganisatie. 'Zelfs mijn vader, die toch niet snel onder de indruk is', zegt Andersen, 'heeft hierdoor 100 euro overgemaakt naar Artsen zonder Grenzen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden