Lezen in een tijd van alzijdige verslaving

Als straks de laatste roker zijn laatste sigaret heeft gedoofd, hebben we alleen nog de literatuur om te begrijpen hoe het was, schrijft H.J.A....

H.J.A. Hofland

De Bekentenissen van Zeno hebben een nieuwe actualiteit gekregen. Ook in Nederland beleven we thans de eindfase van een historische wending: de geur van brandende tabak verdwijnt, de laatste generaties waarvoor de sigaret, de sigaar, de pijp tot de cultuur van het dagelijks leven behoren, vervagen in het licht van de eeuwigheid. De fundamentalisten van de gezondheid hebben hun zin gekregen. We worden ook al steeds ouder, als er nergens meer wordt gerookt nóg ouder. We naderen steeds dichter tot de Absolute Gezondheid.

Roken is heel slecht voor de mens, dat weten we allemaal. Daarom hebben ook vrijwel alle rokers hun innerlijke strijd tegen die verwerpelijke gewoonte gevoerd. Nadat de laatste sigaret is gedoofd, zal ook de krachtmeting met deze verslaving zijn verdwenen. Dan hebben we alleen nog de literatuur die ons kan inlichten over hoe het vroeger was. En gelukkig zijn daar de Bekentenissen.

Zeno is vervuld van de beste voornemens, hij neemt de goede plannen die hij met zichzelf heeft volstrekt au serieux, maar telkens weer weet hij een overtuigende reden te verzinnen om het ogenblik van de definitieve uitvoering daarvan uit te stellen. Hoe goed valt dat te begrijpen!

Over mijzelf gesproken, terwijl ik dit schrijf besef ik dat ik nu drieënzestig jaar rook, met een onderbreking van acht maanden, niet uit overwegingen van gezondheid maar omdat ik wilde weten of ik ertoe in staat was. Nadat ik dat voor mijzelf afdoende bewezen achtte, ben ik er zonder spijt weer aan begonnen. Daarmee had ik mijn wereld hersteld. Niemand heeft het eeuwig leven. Wil je beseffen dat je dat niet moet wensen, lees dan het hoofdstuk over de onsterfelijke Struldbruggs in het koninkrijk Luggnagg, zoals beschreven door Jonathan Swift in Gullivers Travels.

Nooit zal ik iemand tot roken verleiden, en ik vind dat de opgroeiende jeugd vér van de tabak verwijderd moet blijven. Maar de generaties waarvoor de smaak en het effect van tabaksrook tot de beschaving hoort, moeten naar mijn overtuiging in staat worden gesteld in vrijheid hun slechte gewoonte te handhaven.

In 1920 begon in de Verenigde Staten de Prohibition, de Drooglegging, het verbod op het drinken van alcohol. Ook bedoeld om veel ellende uit de wereld te bannen. In minder dan geen tijd waren er honderden speakeasies, clandestiene kroegen waar volop gedronken en gerookt werd. Een paar speakeasies voor rokers zou in de geest van Italo Svevo zijn.

En ach, nadat Zeno getrouwd is met de lelijke vrouw die hij niet begeerde en van wie hij toch gaat houden, verwerft hij zich een maîtresse. Een mooi meisje, dat bovendien mooi zingt. Zoals alle maîtresses die wat langer blijven, wil deze Carla dat haar minnaar eens de hele nacht bij haar blijft, en nog veel meer. Het hoofdstuk ‘De echtgenote en de maîtresse’ leest als een anatomie van het maîtresseschap, ironisch, afstandelijk, maar niet minder toegewijd. Zoals zijn bekentenissen over de sigaret.

Negentig jaar geleden is dit boek geschreven. De Eerste Wereldoorlog was voorbij, van fascisme en nationaal-socialisme had niemand nog gehoord, er waren nog geen totalitaire bewegingen, de krant was het enige massamedium. Wat een andere tijd! In de Bekentenissen van Zeno zit geen politieke of sociale boodschap verborgen. De drama’s spelen zich af in het milieu van de middenklasse, die zich in deze periode kennelijk niet laat storen door welke geweldige gebeurtenis dan ook.

Wij leven, althans in het Westen, in het tijdvak van een alzijdige verslaving. Niet-aflatend worden we bezocht door de mondiale industrie van het entertainment, Olympische Spelen, wereldkampioenschappen, reizen naar tropische paradijzen, hebben tweede huizen, koopavonden, shoppingdwang, wezenloze televisie. Tegelijkertijd zitten we massaal in angst. Het klimaat verandert, de benzine wordt duurder, er is te weinig asfalt, misschien staat er een terrorist om de hoek. Nooit eerder zijn zoveel mensen relatief zo rijk geweest en tegelijkertijd zo ontevreden en onbestemd bang. En daarbij dwingt de overheid ons ook nog gezonder te worden door niet meer te roken.

Wat een verademing je dan te verdiepen in het leven van Zeno. Zijn wereld is ook al modern en hij is volledig verstaanbaar. Maar hij is met zichzelf bezig, hij wordt niet door allerlei gebeuzel afgeleid waarna hij denkt dat in die onwezenlijkheid zijn geluk ligt. Hij is een intelligent, volledig mens. Italo Svevo heeft het niet kunnen voorzien. Hoe paradoxaal het ook mag klinken, met de Bekentenissen van Zeno ervaart de lezer een bevrijding. H.J.A. HoflandHonderd x PerputuaHonderd x Perputua
In oktober 2007 verscheen het eerste deel in de Perpetua-reeks: Don Quichot van Cervantes, in de vertaling van Barber van de Pol. Sindsdien is elke maand een nieuwe titel toegevoegd aan de reeks, die uiteindelijk honderd boeken zal omvatten. Vorige maand verscheen het veertiende deel: teksten van Plato, vertaald door Gerard Koolschijn.Honderd x Perputua
Meer informatie op:Honderd x Perputua
www.volkskrant.nl/perpetua

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden