Lezen, een unieke en verleidelijke ervaring

Wendy van Dijk is bevallen van een dochter die zij heeft genoemd naar een berg ten zuidwesten van Ibiza, bestaande uit kalksteen....

Om onduidelijke redenen heb ik een zwak voor Wendy van Dijk. Dat neemt niet weg dat ik waakzaam blijf, en dat ik mijn wenkbrauwen frons als ik lees dat ze haar nieuwste typetje Dushi heeft verzonnen op instigatie van het verkeersbureau van Curaçao.

En kijk, dan zie ik op haar website het geboortebericht van haar dochter, Lizzy Vedra, en dan staat daar: ‘Lees meer over Es Vedra op http://esvedra.ibiza4all.nl.’ En dan denk ik, ze zal haar dochter toch niet hebben gekregen op instigatie van het verkeersbureau van Ibiza?

Mijn zwak voor Wendy van Dijk is niettemin oprecht en strekt zich uit tot de wereld die zij bewoont. Die wereld hangt aan elkaar van bedrijfsbelangen en commerciële motieven, maar daarin verschilt hij niet van andere werelden; en, bovendien, waar zouden we zijn zonder bedrijfsbelangen en commerciële motieven, dus wat zou het? Geloof me, ik kijk met plezier naar Wendy van Dijk en het programma X Factor van RTL4.

Wat me de laatste tijd opvalt in de wereld van de commerciëlen, is de hang naar ernst en toewijding. In de talentenjacht van X Factor zetten de jonge zangers, op weg naar de hitlijsten, alles in wat maar tot winst kan leiden: hormonen, muzikaliteit, decolletés, zanglessen, haargel, arrogantie, zenuwen en sexappeal. Maar te midden van dat tumult doen de juryleden opvallend hun best structuur aan te brengen. Ze zijn opvoedend en streng.

Zanger Gordon, toch niet bekend om zijn ingetogen aard, is het strengst. Hij spreekt de jonge mensen toe als ze zich niet goed hebben voorbereid, als ze ongeïnteresseerd uit hun ogen kijken, als ze al blowend hun talenten vergooien. Jurylid Angela Groothuizen maant de jeugd meer kleren aan te trekken en de voltallige jury ontraadt de inzet van al te sexy pasjes en dansjes.

De zangers leren zichtbaar. Opgevoed in een wereld die ze is nagelaten door de VARA, de geestelijke leegte van het post-geëngageerde cabaret, worden ze nu bijgespijkerd door Gordon en RTL4, en je ziet ze ter plekke volwassener worden. De boodschap is simpel: als je iets wilt bereiken, moet je bereid zijn dingen te doen en te laten – ze zien er de logica van in en ze passen de lessen onmiddellijk toe.

In deze Boekenweek wordt nagedacht over de vraag wat boeken kunnen betekenen in je jeugd; het thema van de week is ‘opgroeien in de letteren’. Een van de eerste dingen die me bij dat thema te binnen schieten is de lezing die de jurist Anthony T. Kronman vorig jaar hield bij het Nexus Instituut, naar aanleiding van zijn boek Education's End: Why Our Colleges and Universities Have Given Up on the Meaning of Life.

Kronman, voormalig decaan van Yale Law School, hield een pleidooi voor het lezen van romans tijdens het opgroeien: er bestaan geen betere manieren om te leren wat je met je eenzame leven aanmoet in de grootheid van het universum. Helaas, zei hij, hebben universiteiten en scholen de laatste decennia de romans uit hun curricula geschrapt; de verzakelijking heeft ervoor gezorgd dat opleidingen beperkter zijn geworden in hun bereik, en docenten zijn het vertrouwen kwijtgeraakt in het eigen gezag om de grote vragen van het leven te stellen.

Wat Kronman vervolgens opmerkte, was dat romans de fundamentele vragen wel met gezag stellen, en dat ze dus van de studenten de bereidheid verlangen om urenlang het gezag van een ander te aanvaarden. Wie leest, laat zich vrijwillig leiden door de stem van de schrijver.

En zo is het, je moet voor opgroeien, lezen en leren de bereidheid hebben iemand te volgen. Niet in het belang van die ander, maar in het belang van je zelf. Dat geldt voor het lezen van literatuur, maar het geldt ook voor het opgroeien in sport en onderwijs in het algemeen, zoals het ook geldt voor het meedoen aan een programma als X Factor. Door een ander te volgen, word je de baas over jezelf, je mikt op je eigen voortreffelijkheid, en je doet het besef op dat je niet alleen bent met al je worstelingen en gebreken.

Toch is er iets dat het lezen van literatuur nog onderscheidt van het opgroeien in de andere domeinen. Als je leest, volg je de ander niet alleen, je wordt die ander. Voor kinderen en jonge mensen biedt een boek de unieke gelegenheid om de wereld te leren kennen vanuit het innerlijk perspectief van een volwassene.

Dat is het zeldzame voordeel van opgroeien in de letteren boven het opgroeien elders: dat de lezer al lezende meteen zijn eigen gids is. Hij volgt de stem van de schrijver wel, maar die stem klinkt in zijn hoofd, komt niet van buiten, maar is direct verinnerlijkt.

De lezer valt tijdens het lezen samen met de schrijver en er is geen sprake van de machtsverhoudingen of hiërarchieën die het leren in de andere domeinen kunnen verstoren.

Het maakt het lezen tot zo’n unieke en verleidelijke ervaring. Als je jong bent, ben je niet vaak de baas over jezelf – maar met een boek in handen ben je autonoom en volwassen in het diepst van je gedachten en dat is dan ook precies het belangrijkste dat een boek aan jonge mensen heeft te bieden.

Misschien kan Wendy van Dijk volgend jaar op instigatie van het CPNB een programma maken waarin ze jonge mensen aanzet tot die magische mengeling van volgzaamheid en autonomie die lezen heet. De belangen zijn namelijk groot: de tijden vragen erom.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden