Levenslessen van Afrikaanse koranleraren

DE UTRECHTSE antropoloog Geert Mommersteeg heeft een mooi en leesbaar proefschrift geschreven over marabouts in de oude Malinese stad Djenné....

SJAAK VAN DER GEEST

De favoriete onderzoekmethode van antropologen is participerende observatie; door lange tijd te midden van een groep mensen te wonen en allerlei activiteiten met hen te delen hopen zij ook de meer verborgen aspecten van hun leven te zien te krijgen. Een gast kun je misschien een week zand in de ogen strooien, maar niet een jaar lang. Zo'n antropoloog is een superieure wetenschapper. Hij heeft zijn informanten door. Soms pretendeert hij zelfs hen beter te kennen dan zij zichzelf. Als buitenstaander én insider is hij in staat verbanden te zien die de betrokkenen zelf niet in de gaten hebben doordat zij er te vertrouwd mee zijn.

Van dat soort antropologie is echter geen spoor te bekennen in Mommersteegs studie. De auteur ziet zichzelf niet als een wetenschapper die de activiteiten van de marabouts verklaart met behulp van zijn vakkennis en onderzoeksbevindingen, maar als een leerling. Hij verschilt niet veel van de andere koranleerlingen die met pijn en moeite wijsheid en inzicht verwerven door geduldig aan de voeten van de leraar te zitten. Hij wordt dan wel niet, als de anderen, met de zweep geslagen, maar lijdt wel degelijk ontbering.

Net als zij is hij een garibus, een vreemdeling, een onwetende, iemand die de weg nog niet kent. Hij is bovendien een kind dat niets begrijpt. Voor hem is antropologie de kunst van het begrijpen van de ander. Niet een wetenschap die kan concurreren met de producten van laboratoria en statistiek, maar wel een medicijn voor een beter leefbare wereld.

Een marabout vraagt hem: 'Als men alle kennis die er bestaat in tweeën deelt, wat is dan één deel daarvan?' De antropoloog antwoordt dat hij het niet weet. 'Juist', zegt de marabout, 'ik weet het niet, dat is één deel van alle kennis, het grootste deel van alle kennis op de wereld. 'Ik weet het niet' kan die kennis uitdiepen. Wanneer men iets niet weet, vraagt men het aan anderen.'

Dankzij deze erkenning van niet-weten is er nu een intrigerende beschouwing over het denken en handelen van deze islamitische geleerden. Maar Mommersteeg is niet alleen bescheiden ten aanzien van de marabouts. Diezelfde houding neemt hij ook aan tegenover zijn tolk en assistent Boubakar.

Het is een publiek geheim dat veel antropologen goede sier maken met wat hun assistent hun heeft verteld. Een soort plagiaat dat zelden aan de kaak wordt gesteld, omdat de tolk 'onmondig' is buiten zijn woonplaats, zeker in de academische wereld waar de antropoloog zijn geschriften presenteert. Vaak weet hij niet eens wat de antropoloog heeft geschreven. Mommersteeg geeft echter alle eer aan zijn tolk en beschrijft op levendige wijze hoe ze samen optrekken en discussiëren en wat hij leert van Boubakar. Hij begint zijn boek zelfs met een biografie van zijn tolk. Terecht.

Mommersteeg schrijft dat de marabouts twee soorten kennis bezitten: openbare (bayanu) kennis, die informatie verschaft over de juiste vervulling van de islamitische voorschriften, en geheime (siri) kennis, die van pas komt bij het maken van amuletten en bij het waarzeggen. De spanning tussen deze twee soorten kennis vormt de rode draad van de studie. Openbare kennis dient het welzijn van allen, geheime kennis dat van enkelen. Met geheime magische middelen kan men materieel voordeel behalen ten koste van anderen, de liefde van een vrouw winnen die door een ander bemind wordt.

Aan het eind van zijn studie concludeert Mommersteeg echter dat de beide soorten kennis niet strijdig zijn met elkaar. Beide hebben zij betrekking op de dagelijkse onzekerheden van het bestaan. Zij bestrijken het hele gebied 'van moraliteit tot eigenbelang', geestelijk welzijn en materieel succes.

Alles draait om baraka, letterlijk 'zegen', een begrip dat zo rijk aan betekenis is dat het zich moeilijk laat vertalen. Baraka, zegt Boubakar, is kracht. Iemand die baraka heeft, kan alle problemen van het leven aan. Baraka komt van God, maar men kan het verwerven via anderen. Marabouts zijn bij uitstek bemiddelaars die deze zegenende kracht kunnen doorgeven.

Het geschreven woord neemt in het denken van de marabouts een belangrijke plaats in. Dankzij woorden worden machines als auto's en vliegtuigen uitgevonden en gefabriceerd. Ook dankzij woorden komt baraka tot ons. Woorden uit de Koran worden op ingenieuze wijze samengevoegd en in amuletten verwerkt. Het water waarmee de heilige woorden van de schrijfplankjes worden gewist, wordt zorgvuldig bewaard en kan als medicijn worden gedronken. Voor klanten die ver weg wonen, veegt de marabout de heilige woorden met een vochtig plukje katoen uit en stuurt hij het plukje in een enveloppe naar hen op. Zij hoeven het dan slechts in water te leggen en de inkt (de krachtgevende woorden) eruit te knijpen om zich de baraka eigen te maken.

Mommersteeg beschrijft dit alles met veel respect. Hij is erin geslaagd zich de visie eigen te maken van deze wijze mannen; vrouwelijke marabouts bestaan wel, maar komen in zijn verhaal niet voor. Tijdens de promotieplechtigheid werd gemopperd dat het allemaal te braaf was (wat voerden die marabouts eigenlijk in hun schild?) en dat er te weinig antropologische theorie in zat.

De afwezigheid van antropologisch jargon is inderdaad bijna provocerend. Toch heeft Mommersteeg een antropologische prestatie van formaat geleverd. Hij is erin geslaagd de levensfilosofie van Afrikaanse wijzen te vertalen en de schoonheid en diepte van een vreemde cultuur voor een Nederlands publiek gestalte te geven. Meer ambitie kan een antropoloog nauwelijks hebben. Daar komt nog bij dat die cultuur niet eens zo ver en vreemd meer is. Sommige marabouts wonen inmiddels bij lezers van dit boek in de straat.

Sjaak van der Geest

Geert Mommersteeg: Het domein van de marabout - Koranleraren en magisch-religieuze specialisten in Djenné, Mali.

Thesis Publishers; ¿ 35,-.

ISBN 90 70955 24 5.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden