Levenslang voor Radovan Karadzic?

Vandaag doet het Joegoslavië-Tribunaal na een proces van zes-en-half jaar uitspraak in de zaak tegen Radovan Karadzic, tijdens de oorlog de politiek leider van de Serviërs in Bosnië. Luidt het vonnis levenslang, dan is Karadzic de eerste politicus die de maximale straf krijgt.

2009: Karadzic tijdens een zitting van het Joegoslavië-Tribunaal. Beeld ANP

Stel dat het Joegoslavië-Tribunaal op 24 maart 1996 in plaats van vandaag, 24 maart 2016, uitspraak had gedaan in de zaak tegen Radovan Karadzic. Dan had de hele wereld ademloos toegekeken. Twee decennia geleden was Karadzic in de media een 'verpersoonlijking van het kwaad' van het kaliber Bin Laden.

Anno 2016 is Karadzic, de psychiater die de metamorfose onderging tot oorlogsleider, een 'schurk uit een andere tijd'. Tussen zijn dagvaarding en zijn vonnis zitten 21 jaar. In dertien daarvan was Karadzic voortvluchtig. Zijn proces begon in oktober 2009, veertien jaar na het einde van de Bosnische oorlog. Het Tribunaal was pas net begonnen toen het hem in 1995 aanklaagde, de oorlog in Bosnië woedde nog. De uitspraak van vandaag is een soort zwanezang van hetzelfde Tribunaal: eind dit jaar houdt het na 23 jaar op te bestaan. De belangrijkste nog lopende zaak, die tegen Ratko Mladic, wordt overgenomen door het MICT, oftewel het Mechanism for International Criminal Tribunals. Daar mag Karadzic ook in beroep gaan tegen een levenslange gevangenisstraf wegens schuld aan genocide, oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid.

Want levenslang zal hij krijgen, ja toch? Karadzic, de politiek leider van de Serviërs in Bosnië, was samen met legerleider Mladic in de westerse media de verpersoonlijking van de wreedheden in de Bosnische oorlog tussen 1992 en 1995. De Amerikaanse hoogleraar Robert J. Donia doopte zijn in 2014 verschenen Karadzic-biografie toepasselijk Architect of the Bosnian genocide. Karadzic (70) is de belangrijkste politicus die het Tribunaal een vonnis zal horen uitspreken. Zijn voormalige politieke beschermheer, de Servische president Slododan Milosevic, overleed in 2006 in zijn Haagse cel, ruim voor de voltooiing van zijn proces.

1995: Karadzic als politiek leider van de Bosniërs in Servië.

Maximale straf?

Als Karadzic niet de maximale straf krijgt opgelegd, wie dan wel? De jurisprudentie van het Tribunaal laat iets interessants zien: er heeft tot nog toe geen enkele politicus levenslang gekregen. Voor de genocide van Srebrenica werd tot nog toe drie keer de maximale straf opgelegd: tegen de vorige maand overleden Zdravko Tolimir, tegen Vujadin Popovic en tegen Ljubisa Beara, alle drie militairen die tijdens de inname van de enclave in juli 1995 actief waren op de grond.

Met Karadzic vergelijkbare verdachten kwamen er stukken beter van af. Biljana Plavsic, prominent Bosnisch Servisch politica, zat slechts zes jaar in een vrouwengevangenis in Zweden. Sinds 2009 is ze weer thuis en omringd door een schare kleinkinderen. Karadzic' adjunct Momcilo Krajisnik zat dertien jaar. Hij woont sinds 2013 weer in Pale, waar hij als held wordt vereerd.

In hun weging van de aanklacht van volkerenmoord keken de Tribunaal-rechters tot nog toe vooral naar de concrete betrokkenheid van verdachten bij genocidale handelingen. 'Genocidale intenties' stelden zij daaraan niet gelijk. In gesprekken met Krajisnik zinspeelde Karadzic in 1991 veelvuldig op 'vernietiging' van de Bosniakken (Bosnische moslims). In de aanloop naar de oorlog deed hij voortdurend uitspraken waaruit 'genocidale intenties' vallen af te leiden. Het was nota bene de militair Mladic die de politici Karadzic en Krajisnik in 1992 waarschuwde: wat jullie willen, leidt tot bloedvergieten, mensen laten zich niet als stenen verplaatsen. De etnische zuiveringen die de Bosnische Serviërs vanaf april 1992 uitvoerden, die waren door hun politici aangekondigd. Biljana Plavsic, de vrouw die maar zes jaar zat, ging in de hartstocht waarmee zij de verdrijving van Bosniakken en Kroaten bepleitte nog een stuk verder dan Karadzic en Krajisnik. Maar geen van drieën droeg ooit een geweer om op de grond de daad bij het woord te voegen.

2004: Karadzic begint een nieuw leven als alternatief geneesheer. Beeld reuters

Srebrenica

Het was Karadzic die in maart 1995 de politieke order gaf tot de inname van Srebrenica, echter: hij was er in juli 1995 niet bij. In de rechtszaal van het Tribunaal, waar hij zelf zijn verdediging voerde, probeerde Karadzic veelvuldig aan te tonen dat hij volledig onwetend was over wat zich na 11 juli allemaal in de heuvels rond Srebrenica afspeelde. In januari 2014 riep hij Ratko Mladic op als getuige: 'Generaal, heer, hebt u mij ooit geïnformeerd dat de gevangenen van Srebrenica zouden worden, werden of waren geëxecuteerd?' Mladic weigerde antwoord te geven 'om zijn rechten als aangeklaagde geen schade berokkenen'. Een andere vraag van Karadzic waarop Mladic het antwoord verzuimde: 'Bestond er een overeenkomst tussen ons om Sarajevo te laten beschieten door scherpschut- ters?'

Mladic schold die dag bij het verlaten van de rechtszaal op het 'satanische Tribunaal'. Karadzic was op alle 497 dagen die zijn proces duurde de onberispelijkheid zelve. Van de drie grote verdachten van het Joegoslavië Tribunaal betoonde hij zich veruit de meest coöperatieve. Milosevic was in de rechtszaal nukkig, kortaf en tot vervelens toe geneigd het Tribunaal - in 1993 door de VN-Veiligheidsraad in het leven geroepen - als 'illegaal' af te doen. Mladic was in de rechtszaal obstructief of regelrecht onhandelbaar. Karadzic investeerde in zijn proces, maakte de rechters complimenten en kreeg complimenten terug. Had hij geweten hoeveel plezier hij eraan zou beleven, dan had hij zich niet 13 jaar voor het Tribunaal verstopt, zo wordt gezegd. Aandacht en schijnwerpers leken de man die veelvuldig als 'ijdele charlatan' is omschreven ook in de beklaagdenbank goed te doen, de genocideverdachte Karadzic vertoonde overeenkomsten met de psychiater, de dichter, de oorlogsleider en de gebedsgenezer die hij eerder was.

2008: Krant Blic verspreidt eerste foto van Karadzic in gevangenschap. Beeld anp

Twintig jaar geleden had Karadzic nóg meer aandacht gekregen dan hij vandaag krijgt - maar er is alle reden om 24 maart 2016 toch als een historische dag te beschouwen. Toen het Tribunaal werd opgericht hadden weinigen er fiducie in dat Radovan Karadzic ooit een final verdict zou aanhoren. Het Tribunaal heeft door de jaren heen vele soorten kritiek gekregen, van het 'teveel' aan Servische verdachten tot de trage rechtsgang, maar het succes ervan kan nauwelijks worden betwist. Er waren jaren voor nodig voordat het serieus werd genomen en nog geen eens jaren voordat de opvolgingsstaten van Joegoslavië zich tot medewerking genoodzaakt zagen. Maar wie in 1993 had voorspeld dat én Milosevic én Karadzic én Mladic in de rechtszaal hun opwachting zouden maken, die was gestuit op ongeloof.

Karadzic neemt zijn eigen verdediging ter hand tijdens zitting van het Joegoslavië-Tribunaal. Beeld EPA

Energieknot

Na het einde van de oorlog in Bosnië was Karadzic jarenlang veilig in het Servië van Milosevic. Pas na diens val en uitlevering aan het Tribunaal (juni 2001) begon Karadzic voor zijn eigen arrestatie te vrezen. Via zijn beschermheren bemachtigde hij de identiteitskaart van bouwvakker Dragan Dabic. Onder die naam begon hij in 2004 een nieuw leven als alternatief geneesheer. Hij voltooide een cursus 'bio-energie' en legde contacten in het alternatieve circuit. Een lange baard, een zware bril en een zwarte energieknot in het witte haar completeerden de metamorfose. In de vier jaar erna groeide deze dokter Dabic uit tot een geliefd spreker in new-agecentra. Pas bij zijn arrestatie in juli 2008 leerden fans en patiënten dat deze energiedokter óók een genocideverdachte was.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden