Levenskunst is als alles goed gaat makkelijk

Publiciste Karin Spaink is drie keer ‘verraden’ door haar lichaam: ze kreeg MS, een hersenbloeding en borstkanker. Niettemin bleef ze overeind – en hoe....

Karin Spaink (51) was hogelijk verbaasd toen ze hoorde dat ze een prijs voor levenskunst had gekregen. Levenskunst klinkt naar luchtigheid, een ballonnetje dat danst in de wind. Maar Spaink is een tobber, zoals ze zelf zegt, een ‘culturele calvinist’ die strijdt tegen onrecht en onzin, tegen de ‘orenmaffia’ (hulpverleners die stellen dat veel ziekten tussen de oren zitten), de Scientologykerk of de in haar ogen belachelijk zoete Pink Ribboncampagne, die vrouwen met borstkanker aanspreekt alsof ze meisjes van 13 zijn.

Bij nader inzien vond ze het toch heel mooi. ‘Leven is ook vechten, handhaven, je hoofd boven water houden’, zegt ze. Levenskunst is niet zo moeilijk als alles goed gaat. Spaink werd echter drie keer ‘verraden’ door haar lichaam: ze kreeg MS, een hersenbloeding en borstkanker. Bij die extreme tegenspoed bleef ze overeind.

Daarom krijgt ze woensdag de Van Praagprijs van het Humanistisch Verbond, dit jaar gewijd aan het thema levenskunst. Spaink heeft haar leven teruggepakt en nooit meer losgelaten, schrijft de jury. Hoe ziek of moe ze zich soms ook voelde, ze bleef schrijven en het land afreizen om te debatteren over de onderwerpen waarover ze zich druk maakte.

‘Toen ik kanker kreeg, werd ik wel moedeloos. Moest ik het gevecht weer aangaan? Bovendien werd ik depressief van de medicijnen. Dat gebeurt bij 5 procent van de patiënten en daar zat ik bij. Maar ik moest het middel wel slikken, omdat het mijn prognose aanzienlijk verbeterde’, zegt Spaink, in haar benedenwoning in Amsterdam.

‘Een tijdje geleden kreeg ik ’s nachts pijn in de buurt van mijn lever. Dat kan wijzen op uitzaaiingen. Die nacht heb ik nagedacht over mijn leven. Zou ik dingen nog anders willen doen? Had ik dingen anders willen doen. In beide gevallen was het antwoord nee. Want toen ik MS kreeg, eind jaren tachtig, heb ik me al afgevraagd wat ik met de rest van mijn leven wilde. Dat was vooral meer schrijven, en dat heb ik gedaan. Door ziekte heb je minder geduld met uitstel.’

De volgende ging ze naar het ziekenhuis, waar niets werd gevonden. Sinds anderhalf jaar gaat het weer goed met Spaink, hoewel ze nog altijd moeite heeft langlopende opdrachten aan te nemen. ‘Dat is ook een beetje bijgeloof. Je moet de goden niet verzoeken.’

Spaink is fel en strijdbaar, maar paradoxaal genoeg draait haar werk vaak om acceptatie, van ziekte als een noodlot dat iedereen kan treffen, van een lichaam dat onvolkomen is of gebrekkig functioneert. In 1992 publiceerde ze haar succesvolle boek Het strafbare lichaam. Daarin nam ze stelling tegen New Age-goeroes als Louise Hay, die meende dat ziekte ‘tussen de oren zat’ en een gevolg was van psychische spanningen en onverwerkte conflicten. De nauwelijks verholen boodschap van deze opvatting is niet alleen: ziekte is je eigen schuld, maar ook: een verstandig mens weet ziekte te voorkomen.

Nog altijd vindt Spaink dat er veel te gemakkelijk een verband wordt gelegd tussen ziekte en levensstijl. ‘Al mijn ziektes hadden niets met mijn levensstijl te maken’, zegt ze. Op tafel staat een volle asbak. ‘Als ik longkanker krijg, heb ik die tenminste wél eerlijk verdiend. Natuurlijk hebben sommige ziektes met levensstijl te maken. Maar over het geheel genomen kun je ziekte voor hooguit 10 procent verklaren uit levensstijl. Politici hebben de neiging om alles aan die 10 procent op te hangen. Dat is onzin. Ik rook gewoon door, omdat ik het lekker vind. Bovendien ga ik liever op mijn 70ste dood na een leuk leven dan op mijn 90ste als demente bejaarde. Op die manier kost ik de samenleving ook nog eens minder.’

Het onvolkomen lichaam speelt een belangrijke rol in Spainks werk. Met de fotograaf Gon Buurman maakte zij het boek Aan hartstocht geen gebrek, over seksualiteit en gehandicapten. Het afwijkende lichaam moet worden getoond, niet weggemoffeld. ‘We vinden het eng, maar dat komt doordat we nooit zulke beelden zien. Om die reden ben ik ook naakt, met één borst, in Opzij gaan staan’, zegt ze.

Het verbaasde haar dat artsen en verpleegkundigen er voetstoots vanuit gingen dat ze wel een nieuwe borst zou willen. ‘Aanvankelijk wilde ik dat ook wel. Maar toen ik na de operatie wakker werd, had ik bijna een gevoel van euforie. Het was achter de rug, ik had geen zin in een nieuwe operatie. Bovendien zijn er geen siliconenborsten die eruit zien als de toch licht uitgezakte borst van een vrouw van 48. Het zal er toch altijd ongelijk uitzien.’

Ook het seksuele leven gaat door bij een handicap of chronische ziekte, als het afwijkende lichaam maar wordt geaccepteerd. ‘Toen ik MS kreeg, dacht ik: ik ben een kapot meisje, niemand wil me nog hebben. Het bleek geen klap uit te maken. Ook borstkanker is geen probleem gebleken. Het hangt er ook vanaf hoe je er zelf mee omgaat. Als je schrikachtig doet, wordt het voor je partner ook moeilijker.’

Bij het volle leven hoort ook het recht om er zelf een eind aan te maken, vindt Spaink. Op haar website stond lange tijd een handleiding voor een zachte dood. In de Britse krant Daily Mail werd ze zelfs afgeschilderd als een ‘suicide guru’.

Het verwijt dat ze tot zelfmoord zou aanzetten, kan alleen worden gemaakt door mensen die zelf nooit suïcidale gevoelens hebben gekoesterd, zegt ze. ‘Het is heel moeilijk daarover openlijk te praten. Ouders en vrienden raken meteen in paniek en proberen je alleen maar tegen te houden. Bij psychologen moet je steeds vaker een contract tekenen dat je het niet zult doen, anders staken zij de behandeling.’

Maar juist het idee dat het leven ook beëindigd kan worden, verlicht de problemen, zegt Spaink. ‘Zoals de Roemeense filosoof Cioran zei: zonder de mogelijkheid van zelfmoord had ik er allang een einde aan gemaakt.’

Zelf heeft ze de middelen al jaren in huis, mocht ze ooit zo ziek worden dat ze er geen zin meer in heeft. ‘Ik kan elke dag dood als ik wil. Toch ben ik nooit in de verleiding gekomen, hoewel ik heel wat dalen heb meegemaakt.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden