Leven van 45 euro per dag maakt de lokroep van Noord-Europa groot

Zaterdag is de laatste dag dat de man van Katya Di Maria (44) nog werk heeft als banketbakker; de laatste dag dat hij 45 euro verdient om hun acht kinderen en vier kleinkinderen te voeden. Zondag houdt dat op. Dan hebben ze niets meer.

Het plan na vandaag: weg uit Italië, weg van Sicilië, waar het leven al zo moeilijk was mét de dagelijkse 45 euro. Laat staan zonder. Beeld Nicola Zolin

'Morgen begint onze nachtmerrie', zegt Katya. 'Straks komt Aldo thuis, en dan blijft hij thuis.'

Katya trouwde op haar 19de met Aldo en kreeg sindsdien acht kinderen. Hun oudste zoon Giuseppe (27) werd op zijn 16de verliefd op Sissi, die bij hen introk en sindsdien ook vier kinderen kreeg. Uit geldgebrek wonen ze alle vijftien in dit roze driekamerappartement in een buitenwijk van Palermo. Sinds Giuseppe zijn baan kwijtraakte, zijn de 45 euro van Aldo hun enige vaste inkomsten.

'We hebben bijna alles al verkocht', verontschuldigt Katya zich voor de witte plek in de woonkamer, waar ooit haar tv hing. 'Ik heb eigenlijk alleen dit nog', zegt ze, wijzend op haar trouwring. 'En die twee schilderijen daar. Ik hoop dat we daarvan onze vliegtickets naar Duitsland kunnen betalen.'

Want dat is het plan na vandaag: weg uit Italië, weg van Sicilië, waar het leven al zo moeilijk was mét de dagelijkse 45 euro. Laat staan zonder.

De groeiende armoede in Italië is, naast migratie, het belangrijkste thema bij de verkiezingen van zondag. Zowel voor politici - die elkaar de afgelopen weken dagelijks overtroefden met wéér nieuwe douceurtjes voor de armen - als bij de kiezers, van wie een meerderheid zijn stem baseert op de eigen economische situatie.

'We hebben bijna alles al verkocht', verontschuldigt Katya zich voor de witte plek in de woonkamer, waar ooit haar tv hing. 'Ik heb eigenlijk alleen dit nog', zegt ze, wijzend op haar trouwring. Beeld Nicola Zolin

En die is vaak niet best. Volgens de jongste cijfers van het bureau voor de statistiek is het aantal Italianen dat in 'absolute armoede' leeft sinds de crisis verviervoudigd tot 4,74 miljoen. Dat betekent dat bijna 8 procent van de Italiaanse bevolking niet of nauwelijks toegang heeft tot essentiële zaken als voedingsmiddelen, kleding en onderdak. In het zuiden, zoals hier op Sicilië, ligt dat percentage zelfs op 10 procent, met vlak daarboven een groeiende groep die in relatieve armoede leeft. Een op de drie Italiaanse kinderen loopt kans op sociale uitsluiting door geldgebrek van de ouders, bijvoorbeeld omdat die tijdens de crisis werkloos werden.

Zeker in een land als Italië, waar het sociale vangnet veel minder fijnmazig is dan in Nederland, kan werkloosheid vergaande gevolgen hebben. Zo staan sociale huurwoningen vaak in de slechtste wijken van een stad. In het geval van Katya is dat Zen, een buitenwijk van Palermo waar sinds januari geen openbaar vervoer meer rijdt omdat er te vaak bussen werden beschoten. Afgelopen zaterdag nog opende een groep jongeren er het vuur op een Italiaanse cameraploeg die een reportage maakte in het kader van de verkiezingen.

Geblutste Ford

In deze eindeloze herhaling van betonnen bakken krijg je in ruil voor 52 euro per maand een appartement zonder verwarming en met muren zo dun - en buren zo luidruchtig - dat de kleinkinderen van Katya vrijwel nooit voor 2 uur 's nachts in slaap vallen.

Dat ligt ook aan het ruimtegebrek in de slaapkamers: in een van de bedden slapen Sissi en Giuseppe met vier kinderen. In de rest van het huisje is het niet beter. Zo ligt de kale badkamer bezaaid met wasgoed dat, omdat het vandaag regent, niet buiten kan drogen. Om de kleren aan het zicht te onttrekken heeft Katya er doeken overheen gedrapeerd.

'Hoor je dat?' Ze wijst naar de deur, waar, samen met een niet te verdrijven geur van sigaretten, de geluiden van een ruzie doorheen sijpelen. 'Zo is het altijd. Er staat altijd wel iemand te schreeuwen, of erger. Laatst kwam een van de kinderen binnen en zei: 'Oma, ze zijn buiten met pistolen bezig.' Daarom wil ik liever dat ze binnen blijven. Je weet niet wat er buiten gebeurt, of waar de ouders van hun vriendjes hun geld mee verdienen. We houden het daarom bij buongiorno en buonasera en verder basta.'

Zen is zo gevaarlijk dat Katya en Sissi hun kinderen elke dag naar scholen in een andere buurt brengen - de enige luxe die ze zichzelf permitteren. Omdat hun geblutste en onverzekerde blauwe Ford Fiesta Techno zoveel benzine slurpt, kost dat ze wel 10 van hun dagelijkse 45 euro.

4,74 miljoen zijn erg arm
Aantal Italianen dat in 'absolute armoede' leeft; sinds de crisis een verviervoudiging.

8 procent leeft in absolute armoede, op Sicilië 10 procent
Percentage Italianen dat niet of nauwelijks toegang heeft tot voedingsmiddelen, kleding en onderdak.

'De 35 euro die overblijft, gebruik ik voor boodschappen', zegt Katya. 'We eten meestal cordon bleu - een grootverpakking kost 2,99 euro bij de Lidl - en vaak diepvriesfriet. Dat kost 1,39 euro voor 3 kilo.' Een keer in de week moet ze geld overhouden voor een fles wasmiddel. Katya en Sissi draaien gemiddeld drie wasjes per dag om de weinige kleren voor iedereen schoon te houden. Geld voor elektriciteits- en gasrekeningen is er niet en ook belastingbrieven gooien ze standaard weg, wat hun recht op mogelijke subsidies geen goed doet.

Wie de Italiaanse armoedecijfers ontleedt, ziet dat vooral jongeren worstelen. Sinds 1995 is de koopkracht van Italianen tot 34 jaar gehalveerd, terwijl die van 65-plussers juist toenam met gemiddeld 60 procent. De schuldige is de akelig hoge jeugdwerkloosheid, die in Italië nog altijd op 32,7 procent ligt.

De familie Di Maria is geen uitzondering: hun toekomstdroom heet Schönstett, een onbeduidend gehucht in Zuid-Duitsland waar bij Pizzeria da Pippo misschien een vacature is voor Aldo en Giuseppe. Beeld Nicola Zolin

Vooral in het Zuiden is de situatie schrijnend. De regio's Calabrië, Sardinië en Sicilië behoren met een jeugdwerkloosheid van 56 tot 59 procent tot de meest uitzichtloze plekken voor Europese jongeren die een baan zoeken. Voor Giuseppe bijvoorbeeld, de oudste zoon van Katya, die zich vandaag verstopt in zijn kamer. Hij schaamt zich en is bang te huilen terwijl de fotograaf erbij is.

'Hij wil zo graag werken en geld verdienen voor onze kinderen', zegt Sissi. 'Zodat ze niet meer in deze wijk hoeven te spelen en ze 's nachts door kunnen slapen. Zodat we eens naar het strand kunnen. Maar het lukt gewoon niet in Palermo. Het lukt niet.'

Voor jongeren als Giuseppe resten eigenlijk twee opties: of ze richten hun blik naar het Noorden - Milaan, Turijn of nog verder omhoog, naar Berlijn en Amsterdam - of ze wenden hun blik juist af en belanden in de duistere delen van de Siciliaanse economie.

Niet voor niets besteedde paus Franciscus een groot deel van zijn laatste nieuwjaarstoespraak aan het opbeuren van deze generatie, die langzaam dreigt weg te zinken in het moeras van hun uitzichtloosheid. 'We hebben een schuld uitstaan bij onze jongeren, die we verplichten te emigreren of te bedelen om baantjes die niet bestaan', zei hij.

Een paar uur later richtte ook de president, Sergio Mattarella, het woord tot deze groep. 'Veel van jullie studeren of werken in andere Europese landen', zei hij. 'Dit is vaak een geweldige kans, maar het moet wel voortkomen uit een vrije keuze. Als je je vanwege een gebrek aan kansen gedwongen voelt Italië te verlaten, zie ik dat als een ziekte waarvoor we snel een medicijn moeten vinden.'

In deze eindeloze herhaling van betonnen bakken krijg je in ruil voor 52 euro per maand een appartement zonder verwarming en met muren zo dun dat de kleinkinderen van Katya vrijwel nooit voor 2 uur 's nachts in slaap vallen. Beeld Nicola Zolin

Jongeren emigreren

Want een tweede gevolg van de verlammende werkloosheid is dat er uit geen enkel Europees land momenteel méér jongeren vertrekken dan uit Italië. Neem 2016, het jaar waarin het recordaantal van ruim 180 duizend bootmigranten aankwam in onder andere de haven van Palermo, een paar minuten verderop. In datzelfde jaar emigreerden ook 285 duizend Italianen naar het buitenland - vooral werkloze jongeren die, net als de meeste vluchtelingen uit Afrika, op zoek gingen naar een betere economische toekomst ergens in het noorden.

De familie Di Maria is geen uitzondering: hun toekomstdroom heet Schönstett, een onbeduidend gehucht in Zuid-Duitsland waar bij Pizzeria da Pippo misschien een vacature is voor Aldo en Giuseppe. 'Wij kennen een vrouw die daar kennissen heeft en zegt dat ze ons wil helpen', zegt Katya. 'De baan moet wel lukken, zegt die vrouw, alleen is het lastig om in Duitsland een huis te vinden voor vijftien mensen. Duitse huisbazen willen dat blijkbaar niet.'

Dat de hele familie Di Maria überhaupt nog samenwoont in dit roze appartementje in Zen, is ook al zo'n symptoom van de groeiende armoede in Italië. Nooit woonden er meer Italiaanse jongeren bij hun ouders dan nu: 61 procent van de jongeren tussen 18 en 29 jaar is wat in Italianen smalend een bamboccione noemen - een grote baby.

Door de crisis zal dat percentage nog toenemen, berekende onderzoeksinstituut Censis. De leeftijd waarop Italianen zonder hulp van hun ouders op eigen benen kunnen staan, en dus een eigen woning kunnen huren, lag in 2004 nog op gemiddeld 30 jaar. In 2020 wordt dat waarschijnlijk 38 en in 2030 zelfs 48 jaar.

'De 35 euro die overblijft, gebruik ik voor boodschappen', zegt Katya. 'We eten meestal cordon bleu - een grootverpakking kost 2,99 euro bij de Lidl - en vaak diepvriesfriet. Dat kost 1,39 euro voor 3 kilo.' Beeld Nicola Zolin

Vlinders

Niet voor niets beloofde centrum-links de afgelopen verkiezingscampagne 80 euro extra per maand voor arme gezinnen, overtroefde centrum-rechts dat met een 'waardig maandinkomen' van 1.200 euro voor de twee miljoen armste gezinnen en probeerde de Vijfsterrenbeweging zelf de armste vijf miljoen huishoudens te paaien met een 'burgerschapsloon' van 500 euro.

De familie van Katya heeft al die beloften hoogstens zijdelings meegekregen. Ze stemmen morgen niet met hun hersens, niet met hun hart en zelfs niet met hun onderbuik. Ze stemmen morgen met hun lege maag. 'De vrouw die ons misschien kan helpen in Duitsland staat op de lijst van Berlusconi. Als ze straks vraagt of ik op haar gestemd heb, wil ik haar niet teleurstellen. Vandaar.'

Eigenlijk interesseren die verkiezingen haar geen snars. Het enige waar ze mee bezig is, is het geld dat er morgen niet meer is.

'Denk je dat dit een goed idee is?', vraagt ze. Sissi pakt een plastic tas van de Spar en laat zien waar de familie vanaf morgen van hoopt te eten: zelfgemaakte vlinders en rozen van glitterstof die ze voor een paar euro willen verkopen via een Facebookpagina.

Terwijl Sissi uitleg geef, kijkt Katya naar haar kinderen en kleinkinderen waarvan vooral de pubers zich schamen voor al het gepraat over armoede. Katya verandert snel van onderwerp: morgen wordt haar eigen dochter Ilenia 20 jaar, zegt ze, en haar kleinzoon Eduardo viert zijn 10de verjaardag. Als Aldo zo thuiskomt, gaan ze een taart bakken.

285 duizend emigranten
Aantal Italianen dat naar het buitenland vertrok in 2016. In hetzelfde jaar kwam het recordaantal van ruim 180duizend bootmigranten aan.

56-59 procent jeugdwerkloosheid
In de zuidelijke regio's Calabrië, Sardinië en Sicilië. Landelijk is dit 32,7 procent.

Later die avond stuurt Katya nog een berichtje, dat ze het fijn vond dat er vanuit het buitenland aandacht voor haar gezin is, maar dat ze aan één ding een slecht gevoel heeft overgehouden: 'Ik vind het vervelend dat jullie net langskwamen toen het regende, waardoor de was niet kon drogen en het huis zo'n rotzooi was. Ik hoop dat jullie het niet erg vonden dat je die stapels kleren in de badkamer hebt gezien.'

'En het spijt mij dat ik jullie alleen wat icetea kon aanbieden', stuurt ze daarna. 'Ik denk dat je wel weet dat ik mij vandaag sterk hield omdat de kinderen erbij waren. Zij verdienen een sterke moeder. Maar vanbinnen gaat het helemaal niet goed, want ik weet dat morgen onze nachtmerrie begint.

'Ik hoop dat we snel naar Duitsland mogen. Het is onze enige kans.'

'Dit is geen leven.'


Italianen krijgen minder kinderen

Eigenlijk is er maar één landelijke trend waar het gezin van Katya Di Maria niet aan voldoet, gezien de grote hoeveelheid kinderen. Waar Katya acht kinderen kreeg, en de teller bij haar oudste zoon op vier staat, kampt de rest van Italië juist met een van de laagste geboortecijfers ter wereld. In 2015 werden slechts 485 duizend baby's geboren, de helft van het aantal geboorten in 1960. Dat komt door een gebrek aan banen, kinderbijslag, studiefinanciering en betaalbare eengezinswoningen, terwijl kinderopvang en scholing wel duur zijn in Italië. Tel daarbij op dat werkgevers vanwege de grote vraag naar werk steeds minder loyaal zijn - een kwart van de Italiaanse vrouwen raakt binnen een jaar na de bevalling haar baan kwijt - en ziedaar: Italiaanse jongeren krijgen steeds minder kinderen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden