Leven met Charlotte

Na zijn speelfilm Charlotte (1981) is er nu de documentaire over kunstenares Charlotte Salomon. Regisseur Frans Weisz reconstrueerde haar leven, dat na 26 jaar eindigde in de gaskamers. Blijft de vraag: wat deed Charlotte met haar grootvader?

Welbeschouwd is de Duits-joodse kunstenares Charlotte Salomon (Berlijn, 1917 - Auschwitz, 1943) na die eerste kennismaking op een novembermiddag in 1972 altijd in het leven van filmregisseur Frans Weisz (Amsterdam, 1938) gebleven. Als de mededeling bijna terloops voorbijkomt, is het is alsof hij het over een oude bekende heeft. 'Volgende week maandag zou Lotte 95 jaar zijn geworden.'


Ze kwam in 1972 in zijn bestaan in De Waag in Amsterdam, waar het Joods Historisch Museum zat. Daar hing haar autobiografische 'zangspel' Leben? oder Theater? uit 1942. 'Het was liefde op het eerste gezicht.' De schilderes had aan de Franse zuidkust in honderden expressionistische gouaches met teksten en verwijzingen naar muziek haar leven verbeeld. Ze woonde in Berlijn, maar haar vader en haar stiefmoeder hadden haar uit angst voor de nazi's naar haar grootouders gestuurd. Weisz: 'Ik kreeg door haar zicht op een tijd die ik niet kende, maar die belangrijk voor me was. Charlotte opende het venster naar mijn vader.' Géza Weisz was voor de oorlog een acteur in Berlijn. Frans was een peuter toen zijn vader werd verraden en in Auschwitz werd vergast. Frans Weisz heeft zijn zoon naar hem vernoemd, die ook voor het acteursbestaan koos.


Acht jaar na de expositie in De Waag leverde Weisz Charlotte af, de speelfilm die hem, na kassuccessen als De Inbreker, Naakt over de Schutting en Rooie Sien, voor het eerst het gevoel gaf dat hij iets had gemaakt dat dicht bij hem stond. En na de fictie is nu de werkelijkheid aan de beurt, in de documentaire Leven? of Theater?, waarin hij haar leven reconstrueert, ook een leven dat eindigde in de gaskamers; Charlotte was 26 jaar en vier maanden zwanger. De productie is gemaakt op verzoek van het Joods Historisch Museum, dat haar werk bezit. Weisz sprak met nabestaanden van personen uit haar omgeving, gebruikte eerder materiaal van filmmakers en reisde naar Zuid-Frankrijk met Birgit Doll, de hoofdrolspeelster uit zijn speelfilm.


Dichtbij

Aan drijfveer en inspiratie geen gebrek: Weisz markeert zijn eigen leven met BC en AC, Before Charlotte en After Charlotte. Het was interviewer Ischa Meijer die hem in 1975 de ogen opende. Hij zat midden in de opnamen van Heb medelij Jet en was in staat om elke ochtend op weg naar de set zijn auto uit pure wanhoop tegen een boom te rijden. Dit was niet zijn genre, dit waren geen personages waarmee hij avonden in het café zou willen doorbrengen. 'Ik weet nog dat Ischa zei: waar ben je nou mee bezig, man? Maak eens een film die met jou te maken heeft. Ik wist het meteen: Charlotte!' Dichtbij genoeg. Het had bijvoorbeeld best gekund dat zij, een bedachtzaam en in zichzelf gekeerd meisje met rossig haar en lichte ogen, in de buurt van haar huis bij de Kurfürstendamm met zijn vader, de acteur, de blikken heeft gekruist.


Voor de documentaire put Weisz ook uit niet eerder gepubliceerde passages in een brief aan Amadeus Daberlohn, het alias van haar onbereikbare geliefde, de zangpedagoog Alfred Wolfsohn. Charlottes stiefmoeder, de zangeres Paula Salomon-Lindberg, had Weisz de brief in 1976 tijdens de voorbereiding op de speelfilm laten lezen, op voorwaarde dat hij de inhoud niet zou gebruiken in het scenario. De getypte transcripties lagen 35 jaar bij hem in de kast; de originele versie is na de dood van Salomon-Lindberg in 2000 zoekgeraakt.


Charlotte worstelt in de brief met haar beklemmende bestaan. Haar oma had na het uitbreken van de oorlog in 1939 zelfmoord gepleegd. Pas dan verneemt ze van haar opa dat ook haar moeder zich van het leven had beroofd, in 1926, Charlotte was toen 9 jaar oud. De passages bevatten ook een beladen bekentenis. Ze koestert tijdens het verblijf aan het begin van de jaren veertig in Zuid-Frankrijk een diepe weerzin voor haar grootvader. Die gaat zover, laat ze doorschemeren in haar brief, dat ze hem uiteindelijk een slaapmiddel toedient. Ludwig Grünwald overlijdt korte tijd later.


Het gaat Weisz te ver om het woord 'moord' in de mond te nemen. 'Grünwald is buiten op straat onwel geworden en naar binnen gebracht. Daar stierf hij. Misschien was het ook wel gebeurd als Charlotte, ik noem maar wat, veel peper in zijn eten had gedaan. Ik wil hierin rechter noch advocaat zijn. Een detective ben ik evenmin. Maar ik geef toe dat ik ook in verwarring ben. Ik hoop namelijk ook dat het helemaal niet waar is. Misschien is het een theatrale werkelijkheid, zoals ze die ook in haar werk gebruikt. Ik doe het ook. In de speelfilm laat ik haar opa ineenzakken in een treincoupé. Charlotte stapt uit en laat hem achter. Zoiets kan ook gebeurd zijn.' Toch heeft de onthulling een prominente plek gekregen in de documentaire. 'Het kon niet anders. Het tekent hoe ze in nood verkeerde.'


Wanhoopsdaad

Weisz voelt zich vrij de bekentenis nu wel te gebruiken. Het is ruim dertig jaar later, en Charlottes biografe, Mary Lowenthal Felstiner, die tot haar ontzetting niet van het bestaan van de brief wist, had gezegd: als jij het niet doet, doe ik het. Weisz: 'Toen ik het voor het eerst las, drong eerlijk gezegd de zwaarte ervan nog niet zo tot me door. Ik heb het talent om gruwelen weg te denken. Mijn zorg was toen vooral: hoe laat ik de grootvader straks in de film uit het verhaal verdwijnen. Het is ook niet een expliciete bekentenis. Het is niet: vergeef me voor wat heb ik gedaan.'


Zou stiefmoeder Paula de geheimhouding hebben opgelegd vanwege de beladen passage? 'Ik vermoed van wel. Ze heeft delen van de brief aan het Joods Historisch Museum gegeven die niet zo vleiend voor haar waren. Daar had ze kennelijk geen moeite mee. Tegelijk vraag ik me af of ze alles goed heeft gelezen. Al dat leed van je stiefkind, dat zoek je niet op, dat wil je op afstand houden.'


Hij kan zich wel iets voorstellen bij Charlottes wanhoopsdaad. 'Ze voelde zich vastgeklonken aan die 80-jarige 'geitenbaard', zoals ze hem in de brief noemt. Ooit was hij een statige arts uit Berlijn. Zijn koninkrijkje is geslonken tot een schamel woninkje in Nice. Hij verstikte haar. Ze had van hem gehoord dat haar moeder uit haar huis was gesprongen. Na de zelfgekozen dood van haar oma had ze het gevoel dat zij nu aan de beurt was. Ze schrijft: ik had de keuze mezelf het leven te nemen of iets aussergewöhnliches zu unternehmen, als een uitweg - het zouden die gouaches worden. En wat zegt hij? Letterlijk: alleen om voor mij te zorgen, mag je hier blijven. Laat ik het zo zeggen: ik kan me voorstellen dat ze niet langer de rol van Florence Nightingale kon spelen.'


Het maken van de documentaire voelde als een laatste hoofdstuk. 'Ze is van een meisje een jonge vrouw geworden. Er hoeft geen opera van te komen of een toneelstuk. Ik ben alleen maar nog meer van haar gaan houden. Het is klaar, denk ik.'


Filmselectie


Het gangstermeisje


1966


De inbreker


1972


Naakt over de schutting


1973


Rooie Sien


1975


Heb medelij, Jet!


1975


Charlotte


1981


Havinck


1987


Leedvermaak


1989


Bij nader inzien


(televisieserie) 1991


Op afbetaling


1993


Hoogste tijd


1995


Het jaar van de opvolging


(televisieserie) 1998


Qui vive


2001


Ezelsoor


(televisieserie) 2003


Hopsi Topsi Land


2006


Happy End


2009


Frans Weisz won Gouden Kalveren voor Leedvermaak en Bij nader inzien.


'Magnifiek gefotografeerd'


Uit de Volkskrant-recensie van Charlotte in september 1980:


'De film is een aaneenschakeling van schitterende momenten, magnifiek gefotografeerd in fantastische kleuren en ook stuk voor stuk perfect geënsceneerd. De totale aansluiting is echter een grote zwakte. Of Frans Weisz is niet in staat geweest om een sterke dramatische band tussen de briljante momenten aan te brengen, of hij heeft zich enigszins vergrepen aan zijn experimentele filmvorm.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden