Leve het verschil tussen hbo en wo

De behoefte aan hoog opgeleiden op de arbeidsmarkt wordt steeds gevarieerder. Een divers en breed toegankelijk stelsel van hoger onderwijs, bestaande uit universiteiten en hoger beroepsonderwijs, voldoet daaraan het beste en moet daarom blijven bestaan, meent Frans A....

IN zijn Forumbijdrage van 7 september concludeert Frans Leijnse (voorzitter van de hbo-raad) dat het Nederlandse binaire hoger onderwijsstelsel in een terminale fase verkeert. Zijns insziens is het verschil tussen universiteiten en hogescholen aan het verdwijnen en dus zou samengaan van beide typen hoger onderwijs nu gewenst zijn.

Zijn redenering is niet erg overtuigend. Hij probeert de lezer op twee manieren op het verkeerde been te zetten. In de eerste plaats hanteert hij het vreemde argument dat een ontwikkeling die gaande is geïnstitutionaliseerd moet worden, ongeacht de vraag of dit een wenselijke ontwikkeling is of niet. In de tweede plaats wordt Duitsland als lichtend voorbeeld genoemd.

Gesuggereerd wordt dat de invoering van een systeem van accreditatie (zie verderop) ertoe leidt dat het verschil tussen universiteiten en Fachhochschulen verdwijnt. Wie de Duitse situatie kent weet wel beter. De academie is daar nog prominent aanwezig, net als in Nederland. Het lijkt erop dat Leijnse een poging doet 'zijn' onderwijssector op te stuwen in de vaart der volkeren en te scoren uit de voorzet die minister Hermans in zijn ogen heeft gegeven. Dat is zijn goed recht, maar dan wel op basis van een juiste voorstelling van zaken.

De minister is terecht van mening dat een behoorlijke mate van diversiteit in het hoger onderwijs gewenst is. Een divers stelsel van hoger onderwijs staat garant voor een goede, brede toegankelijkheid. De behoeften aan hoog opgeleiden op de arbeidsmarkt wordt steeds gevarieerder. Een divers hoger onderwijssysteem kan hier beter aan voldoen.

Het hoger onderwijs kent een redelijke mate van diversiteit. Er zijn opleidingen die beroepsvoorbereidend zijn (in het hbo), en er zijn opleidingen die die beroepsvoorbereiding koppelen aan een wetenschappelijke oriëntatie (in de universiteiten). Leijnse betoogt dat wetenschappelijke opleidingen beroepsgerichter zijn geworden en hbo-opleidingen reflexiever. De volgende stap zou daarom (sic) een integratie moeten zijn, die beter zou zijn voor de studenten en de kennisinfrastructuur.

De uniformering van opleidingen die Leijnse bepleit is echter het laatste wat de Nederlandse samenleving en kenniseconomie nodig hebben. Zoals minister Hermans terecht stelt, is juist eerder meer diversiteit gewenst.

Uit internationaal vergelijkend onderzoek naar het functioneren van hoger onderwijssystemen is echter gebleken dat diversiteit slechts met moeite is te realiseren en te handhaven. Zowel universiteiten als hogescholen hebben de neiging hun grenzen op te rekken en zo het verschil tussen beide typen te verkleinen.

Hogescholen doen dat door te proberen ook het hoogste diploma uit te reiken (bij gebrek aan wettelijke basis getooid met de in ons land nog onbeschermde mastertitel) en door in het buitenland de naam 'university' te voeren. Universiteiten doen dat door sterk op beroepen gerichte studies aan te bieden. In een systeem waarin de competitie toeneemt heel verklaarbare bewegingen, iedere instelling wil status en studenten, maar daarom nog niet goed.

Zoals met name het succesvolle beleid van Californië laat zien, ligt hier een taak voor de overheid. Diversiteit in hoger onderwijsstelsels vraagt om het stellen van grenzen aan de missies van hoger onderwijsinstellingen. Voor binaire stelsels geldt dat deze slechts blijven bestaan als van overheidswege een strikte scheiding tussen de taakstellingen van de onderdelen van het stelsel wordt bewerkstelligd.

De minister zou deze conclusie nog eens extra ter harte kunnen nemen. Zijn opvatting ten aanzien van diversiteit is aantrekkelijk; de realisatie ervan is echter niet vanzelfsprekend. Er is een interveniërende rol van de overheid vereist. De uitkomsten van het internationaal vergelijkend onderzoek zijn eenduidig. Een koers van 'vrijheid blijheid' zal onvermijdelijk eindigen in de teloorgang van het binair systeem en resulteren in een vermindering van de wenselijke en noodzakelijke diversiteit van ons hoger onderwijsstelsel.

De eerste stap zou moeten zijn het helder afperken van de hbo- en wo-domeinen, waarbij het onderscheid tussen beroepsvoorbereidend en wetenschappelijk onvoldoende is. Het lijkt mij dat een erkenning van het verschil in niveau noodzakelijk is, tot uitdrukking komend in het wettelijk vastleggen van de bachelor- en mastergraad. Hbo-afgestudeerden zijn bachelors. Universitaire afgestudeerden krijgen de mastergraad.

Daarbij is het gewenst de verschillen in oriëntatie tussen hbo- en universiteitsprogramma's in de titulatuur tot uitdrukking te brengen. Hbo-bachelors zouden professional bachelor kunnen heten, wo-bachelors bachelor of science resp. bachelor of arts. Universitaire afgestudeerden zijn dan master of science resp. master of arts. Wie een door een hbo-instelling aangeboden mastersgraad verwerft kan professional master als titel voeren.

Met het aldus wettelijk vastleggen van het onderscheid in niveau én oriëntatie is de diversiteit gewaarborgd.

De logische tweede stap is het opzetten van een systeem van accreditering dat, geschoeid op internationaal geaccepteerde kwaliteitsstandaarden, er voor zorg kan dragen dat een minimumniveau wordt gegarandeerd ten aanzien van wat de in Nederland uit te geven mastergraden voorstellen. Alle universitaire doctoraal programma's en alle door hogescholen, universiteiten en andere organisaties aan te bieden (post-initiële) masterprogramma's dienen zich aan zo'n minimum kwaliteitstoets te onderwerpen.

Dat is helder voor de scholieren die moeten kiezen en dat is duidelijk voor de arbeidsmarkt, het bedrijfsleven en de overheid. Het is een absolute noodzaak om de internationale positie van het Nederlandse hoger onderwijs te garanderen. En het voorkomt dat er een terminaal proces intreedt waarin de voordelen van het voortbestaan van het binaire systeem verloren gaan.

Jammer voor de statusaspiraties van sommigen in het hbo, maar goed voor het totale Nederlandse hoger onderwijssysteem.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden