Leve het massatoerisme

Al te gemakkelijk wordt gedacht dat kleinschalig toerisme beter is voor mens en milieu dan massatoerisme. Hoe berg je jaarlijks een miljard vakantiegangers in kleine hotelletjes?

Achteraf gezien viel het best mee: je trekt een hups bloesje aan, een fladderrokje of -broek, je zet een strooien hoed op en een zonnebril. Klaar. Of het zo was afgesproken stroomden we aldus gekleed met een paar honderd man het vliegtuig uit, de subtropen in. We werden naar gereedstaande bussen gedelegeerd door een Nederlandse hostess. Ze leverde ons af bij een hotel met Duits bier, vier soorten palmbomen en een zwembad in de vorm van een ananas.


De week die volgde kwam de hostess namens de reisorganisatie elke dag een uurtje langs om geduldig onze ongemakken en kwaaltjes te inventariseren. Kordaat liet ze een paar mieren verwijderen van een kamerbalkon en deelde ze adressen uit van apotheken. Ook verkocht ze dure excursies voor het geval iemand het resort even wilde verlaten. Op veel animo hoefde ze niet te rekenen. Het zwembad, het strand, het activiteitenprogramma met bingo en beachvolleybal alsook het bandje dat 's avonds Guantanamera speelde, waren voor de meesten voldoende. Een week later reden de bussen weer voor en gingen we met z'n allen naar huis. Wij waren massatoeristen.


PREFAB-AVONTUREN

Terwijl een deel van de terugkeerders dezer dagen opschept over zijn exclusieve of 'onontdekte' vakantieplek zoekt een andere groep graag de prefab-avonturen van een massabestemming. Ieder zijns weegs, maar feit is dat soort 1 de negatieve effecten van het mondiale toerisme weleens geheel en al in de schoenen wil schuiven van soort 2.


Kleinschalig (eco)toerisme versus massatoerisme, dat is niet alleen het individu tegenover de kudde, dat is in de ogen van velen ook 'goed' tegenover 'fout'. Alleen een bepaald soort toeristen gebruikt de term 'verpest door het toerisme'.


De donkere kanten van massatoerisme zijn allemaal waar en allemaal breed uitgemeten: aantasting van de ecologische en sociale structuren in bestemmingslanden, van het cultureel erfgoed en het milieu, de watervoorraad et cetera. Westerse massatouroperators en investeerders sluizen een deel van de winst bovendien het bestemmingsland uit. De bevolking wordt er daardoor weinig wijzer van, al is toerisme in veel zon- en zeelanden een belangrijke economische motor. Nee, dan de individuele toerist: die doet geen aanslag op bijvoorbeeld kilometers natuur in kustgebieden, hij slaapt en eet 'kleinschalig' en ondersteunt zo de plaatselijke economie.


Helaas, het is een overzichtelijke maar wat al te simpele voorstelling van zaken. 'Grote, lokale investeerders sluizen hun geld even efficiënt het land uit', zegt een ondernemer in Cambodja. 'Hoe kom je anders aan harde valuta?!' En hoe berg je jaarlijks een dikke miljard toeristen (mondiaal, 2012) in verspreid liggende, duurzame en kleinschalige accommodaties? Onmogelijk, probeer de miljoenenaanloop in een Disneypark maar eens te verdelen over een heleboel kleine Mickey-parkjes: dan heb je meerdere kleine gevallen van massatoerisme en is er voor niemand meer wat aan.


De Duitse toerisme-onderzoeker Klaus Lengefeld, werkzaam voor ontwikkelingsorganisaties, vergeleek de toerismebranche met de autoindustrie. Hij stelde de grote autofabrieken op één lijn met massaresorts. Stel dat je de autoindustrie kleinschalig kon maken. In elk dorp zouden alle onderdelen voor een auto worden gefabriceerd in ambachtelijke, milieuvriendelijke bedrijfjes tot er gezamenlijk een auto kon worden gebouwd. De plaatselijk economie zou er wel bij varen.


Een mooi idee, betoogt Lengefeld, maar de kleinschalige industrie zou bij lange na niet kunnen voldoen aan de mondiale vraag naar auto's. Daarvoor zijn hele grote bedrijven nodig met hele grote productielijnen. Kleinschalige, duurzame toeristische ondernemingen verdienen applaus en ondersteuning, maar ze zullen nooit kunnen voldoen aan de vraag naar bedden. Die groeide in de eerste helft van 2013 alweer met 3,8 procent naar een absoluut record. Massatoerisme is here to stay. Het is beter dit feit te accepteren, waar mogelijk verbeteringen aan te brengen en nieuwe uitwassen te voorkomen. Kleinschalig duurzaam is mooi, grootschalig duurzaam is nog mooier. Leve het massatoerisme, en wel hierom.


LOGISTIEK VOORDEEL

Tijdens een verblijf in een Dominicaans resort werden de logistieke voordelen van toeristische massaopslag me meteen duidelijk. We zaten er met z'n vierhonderden op een kluitje, ingeklemd door een strand en een weg met tientallen vrijwel eendere hotels. Aan- en afvoer van levensmiddelen dan wel afval zijn in zo'n toeristenzone veel efficiënter te organiseren dan bij verspreid liggende kleinere hotels met evenveel gasten. Vraag het maar na in je ecofarmlodge in Schotland of Wales: op honderd verspreid grazende schapen is het moeilijker greep krijgen dan op een kudde. Maar inderdaad, of ook daadwerkelijk wordt gestreefd naar duurzaamheid is vers twee.


DUURZAAM

Of dat in kleine accommodaties wel gebeurt, is de vraag. Klein of 'eco' staat lang niet altijd gelijk aan duurzaam. Op de Filipijnen zag ik in mijn schattige boetiekhotelletje dat het afvalwater via de kortste weg naar de passerende beek werd gesluisd. Zulke praktijken zijn in ontwikkelingslanden - en elders - geen uitzondering. En duizend individuele toeristen die dezelfde, kwetsbare natuurroute lopen, zijn samen ook een massa. Niet voor niets kregen diverse routes in de Himalaya de bijnaam toiletpapertrail.


ALL INCLUSIVE

Touroperators importeren behalve toeristen vaak ook het grootste deel van de levensmiddelen naar all-inclusiveresorts. De bevolking verdient er dus relatief weinig aan. Geen enkele touroperator echter zal zonder noodzaak het vrachtruim van zijn chartervliegtuigen volstouwen met groenten, fruit, sap, wijn en Duits bier. Daarvoor is luchtvervoer te kostbaar.


Een constante aanvoer van verse, kwalitatief hoogwaardige producten is in veel zon- en zeelanden niet gegarandeerd. 'Ik kan niet van de ene dag op de andere tomaten vervangen door meloenen', zegt een westerse chefkok van een sterrenresort in Gambia. 'Dat begrijpen veel kleine producenten niet. Zelf eten ze wat hun akkertje die dag min of meer toevallig in de aanbieding heeft.'


De plaatselijke kennis over westerse maatstaven schiet ook weleens tekort. Het kostte de chef weken om zijn vleesleverancier aan het verstand te brengen dat je een vers geslachte koe beter niet kunt vervoeren op de achterbank van een taxi. Toen het vlees eindelijk arriveerde in een koelwagen, zagen zowel de kok als de leverancier dit als een overwinning.


In Gambia loopt inmiddels een succesvol groente- en fruitproject op coöperatiebasis waarin boeren hun krachten bundelen. Het is een initiatief van enkele ontwikkelingsorganisaties. Touroperators maken inmiddels goede sier met het project bij hun klanten.


HET KAN ANDERS

'Waar het vaak aan ontbreekt in bestemmingslanden is goede overheidsregulering', zegt de Gambiaan Adama Bah, sinds de jaren tachtig werkzaam in de toeristensector. 'Overheden in ontwikkelingslanden zien vaak alleen de inkomsten, niet de investeringen die daaraan vooraf gaan. Er is zelden sprake van een zorgvuldig beleid. Toerisme wordt niet altijd herkend als een kip met gouden eieren.'


Zo liet de Gambiaanse overheid bouwzand opzuigen uit zee vlak voor een aantal toeristenstranden. Gevolg: het zand werd bijna onder de badlakens vandaan gezogen. De Unesco heeft legio voorbeelden van falend overheidsbeleid. Op Bali of in boomtowns als het Cambodjaanse Siem Reap en het Peruviaanse Machu Picchu had betere regulering de ernstige grondwaterproblemen veroorzaakt door hotelwoeker kunnen voorkomen. 'Vroeger gaf ik buitenlandse touroperators de schuld van misstanden', zegt Adama Bah. 'Later ben ik gaan inzien dat ze ook veel banen en inkomsten brachten en dat we ons lot in eigen hand moeten nemen.'


Hij zette onder meer een project op in twee dorpen die dreigden te worden verscheurd door hordes toeristen op zoek naar de geboorteplaats van romanheld/slaaf Kunta Kinte. De vakantiegangers op hun beurt - wandelende portemonnees - werden besprongen door zwermen jongemannen die zich niet gehinderd door enige historische kennis aanboden als gids. Er werd een kleine toegangsprijs ingesteld voor de twee dorpen, en zestien jongeren kregen een opleiding tot officiële gids. Adama Bah: 'Door educatie en door de plaatselijke economie te koppelen aan de toeristenindustrie komt er meer geld terecht bij de bevolking.'


REISBRANCHE WORDT WIJZER

Dit soort initiatieven is vooralsnog schaars. Maar de wal keert het schip soms. De explosie van het aantal lelijke massahotels aan de Turkse stranden in de jaren negentig was ondoordacht. Onder druk van touroperators werden de hotels en hun omgeving aantrekkelijker en 'schoner'. Zien ontwikkelingslanden hun lege stranden soms als wasteland dat je mooi kunt verpatsen aan projectontwikkelaars (de Chinezen en de Russen staan te springen), steeds meer westerse reisondernemingen beseffen dat een mooi schoon strand aan een verstandig bebouwde kust een belangrijke 'productiefactor' is. Niemand wil tenslotte een vuilnishoop voor de deur.


Bij veel hoteleigenaren is het kwartje gevallen dat duurzaamheid loont. Minder water, minder energie betekent minder kosten. Als geen andere sector heeft de toeristenbranche baat bij een duurzaam beleid waarin de drie P's centraal staan: People, Planet, Profit. Al is het maar uit eigenbelang. Grote westerse touroperators spannen zich meer en meer in voor verduurzaming. TUI Nederland loopt hierin zelfs voorop.


KEURMERK

Het wemelt van de keurmerken voor duurzaam toeristisch ondernemen. Met de invoering begin dit jaar van Travelife Certified, een certificaat onder VN-vlag voor maatschappelijk verantwoord en milieuvriendelijk ondernemen, worden ze onder één standaard gebracht. De ANVR, Algemene Nederlandse Vereniging van Reisondernemingen, was hiervoor een belangrijke motor. Niet alleen touroperators ook hun partners moeten duurzaam werken, zoals restaurateurs, hotelketens en vervoerders. Vakantiegangers kunnen op de website van 'hun' touroperator checken op welke punten wordt gelet.


MEER MASSA, MEER RUIMTE

Fijn zo'n weekje met de massa. Niets hoeven. Resetten met een stapel boeken. Maar de Fernweh neem je er niet mee weg. Hoe meer het toerisme is geconcentreerd, hoe meer ruimte er is voor toeristen die geen toeristen willen tegenkomen. Gehoord van een backpacker in een Thaise backpackers-oase, die gebogen over zijn reisgids zijn volgende backpackershotel aan het zoeken was. 'Gelukkig zitten die anderen in toeristengetto's.' Iedereen zijn eigen getto, of juist een plek daarbuiten. Dankzij het massatoerisme.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden