Leve de Republiek

De Franse waarden zijn deze week zwaar op de proef gesteld. Toch heeft Peter Giesen ook hun enorme kracht ervaren, in de wijze waarop de Fransen het belang van vrijheid verwoorden.

Tekenaar en ­illustrator Tzenko Stoyanov (39) studeerde aan de kunstacademie in Enschede en publiceert in Nederlandse bladen, waaronder de Volkskrant. Beeld Tzenko Stoyanov
Tekenaar en ­illustrator Tzenko Stoyanov (39) studeerde aan de kunstacademie in Enschede en publiceert in Nederlandse bladen, waaronder de Volkskrant.Beeld Tzenko Stoyanov

Patrick Pelloux is arts en medewerker van het satirisch blad Charlie Hebdo. Woensdag miste hij de fatale redactievergadering, omdat hij vlak tevoren werd weggeroepen. Hij keerde terug om eerste hulp te verlenen en zijn vrienden te zien sterven.

Op de Franse televisie werd hij overmand door emoties, maar hij probeerde zijn verdriet te abstraheren. Het gaat niet over mijn verlies, zei hij, maar over de vrijheid. 'We hebben behoefte aan het intellectualiseren van de moderne wereld om niet terug te vallen in de Middeleeuwen.'

Het was karakteristiek voor de reacties van de afgelopen dagen. De waarden van liberté, égalité, fraternité stonden voorop. De waarden van de Republiek. Ook in rustige tijden gaat vrijwel geen dag voorbij zonder dat een politicus aan de Republiek refereert. In het republikeinse model is elke Fransman een volwaardige citoyen, ongeacht zijn huidskleur, religie of etnische afkomst. Voorwaarde is dat hij de republikeinse spelregels respecteert, zoals de vrijheid van meningsuiting en de scheiding van de kerk en staat.

Thuis mag je doen wat je wilt, maar in de publieke sfeer mag religie geen enkele rol spelen. Daardoor kunnen heel verschillende bevolkingsgroepen met elkaar omgaan, op het religieus neutrale terrein van de Republiek. Het is een aantrekkelijk model.

Toch staat de Republiek onder enorme druk. Fransen houden van abstracties en principes, maar de werkelijkheid steekt nogal eens schril af tegen de fraai verwoorde theorieën. De Republiek weet haar beloften onvoldoende waar te maken. Dat blijkt heel duidelijk in het onderwijs. Nergens is sociale afkomst zo belangrijk voor de schoolprestaties als in Frankrijk. Nergens worden de lagere inkomensgroepen (vaak moslimmigranten) zo diep en troosteloos opgeborgen als in de Franse banlieue.

De politicoloog Gilles Kepel deed onderzoek in Clichy-sous-Bois, het stadje waar in 2005 de banlieuerellen begonnen. 'Voor het volle geloof in de waarden van de natie is werk nodig en het onderwijs dat daarvoor de capaciteiten verschaft', was zijn conclusie. De werkloosheid bedroeg 22 procent, twee keer zo hoog als het gemiddelde in Frankrijk. Vergeleken bij eerder onderzoek was het belang van de islam in Clichy-sous-Bois enorm toegenomen. Minder patsertjes met dure spullen, meer pluisbaarden en hoogwaterbroeken.

Eigen waarheid

Linkse commentatoren stellen vaak dat de Republiek moslims 'uitsluit', rechtse dat moslims zelf de Republiek afwijzen. Ze willen er niet bijhoren. Ze verafschuwen het 'lege' consumentisme van de westerse samenleving, ze geloven niet in vrijheid van meningsuiting maar in hun eigen waarheid, die ze gerust aan anderen mogen opleggen omdat zij van God afkomstig is.

De ene verklaring hoeft de andere niet uit te sluiten. Tegenover het grauwe leven van de arme wijken staat de lokroep van verlossing door een gewelddadige ideologie. Chérif Kouachi was een kleine krabbelaar, een pizzabezorger, gauwdief en weinig succesvol amateurrapper. Nu is hij wereldnieuws, beschikte hij een tijd lang over leven en dood, heeft hij zijn leven een doel gegeven.

'Het jihadisme geeft ze de status van negatieve held, die zich een zelfbenoemde ridder waant: hij zal doden, angst zaaien, zich gehaat maken, de voorpagina's halen om zijn onbeduidende leven te ontstijgen', schreef de socioloog Farad Khoskrakhavar in Le Monde. Mohammed Merah (Toulouse), Mehdi Nemmouche (Brussel) en de Kouachi's legden hetzelfde parcours af: delinquentie, gevangenis, op jihad, terug om een aanslag te plegen. Daarnaast zijn er andere jihadi's, bijvoorbeeld blanke bekeerlingen die hun bestaan zo leeg vinden dat ze naar Syrië gaan.

De voedingsbodem voor radicalisering kan althans voor een deel verklaard worden uit de niet nagekomen beloften van de Republiek en brengt het republikeinse model verder in gevaar. De voormalige minister van Justitie Robert Badinter waarschuwde voor 'het dieper worden van de kloof van haat tussen de gemeenschappen die de Republiek vormen'. Dat is uiteraard precies de bedoeling van de terroristen.

In eerste instantie hebben alle Franse leiders voorbeeldig gereageerd. Imams en de grote moslimkoepels hebben de aanslag meteen scherp veroordeeld. Christelijke, joodse en islamitische voorlieden gaven gisteren een gezamenlijke verklaring uit: 'Wij zijn unaniem in de verdediging van de waarden van de Republiek, liberté, égalité, fraternité, in het bijzonder de verdediging van de vrijheid van meningsuiting.'

Politicoloog Gilles Kepel. Beeld Jan de Groen
Politicoloog Gilles Kepel.Beeld Jan de Groen

Bezorgde citoyens

Aan de andere kant van het spectrum maakte ook Marine Le Pen onderscheid tussen moslims die de waarden van de natie onderschrijven en gewelddadige fundamentalisten. Je kunt haar van dubbelhartigheid verdenken, maar haar woordkeuze was beschaafd en zorgvuldig, zeker vergeleken met het grof geschut dat Geert Wilders in stelling brengt.

De Republiek is de Franse manier om de vrijheid vorm te geven, met haar eigen gebreken en eigenaardigheden. Ze wordt deze week zwaar op de proef gesteld en dat zal voorlopig niet veranderen. Toch bleek ook haar enorme kracht. Als ik de afgelopen dagen klaar was met mijn werk, maakte ik een wandeling naar de Place de la République, waar tot diep in de avond bezorgde citoyens bij elkaar kwamen. Ik werd getroffen door de ernst waarmee zij klassieke Franse waarden verdedigden, de intelligentie en eloquentie waarmee zij het belang van vrijheid onder woorden brachten, de bedachtzaamheid waarmee zij tegen extremisme waarschuwden.

De afgelopen jaren klonk er vaak gemakkelijke kritiek op de 'lege consumptiemaatschappij', waarin mensen 'bezieling' zouden missen. Chérif en Saïd Kouachi gaven de Parijzenaars deze week bezieling. Geen utopisch geloof in een betere wereld, maar simpelweg in de vrijheid om te shoppen, de profeet te bespotten of naar de moskee te gaan.

Marine le Pen staat de media te woord na haar gesprek met President Hollande. Beeld epa
Marine le Pen staat de media te woord na haar gesprek met President Hollande.Beeld epa
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden