AchtergrondChinese kijk op humor

Leuk mag, satire niet, want in China is politiek het allerheiligste

Een cartoon in de Deense krant Jyllands-Posten. De gele sterren op de Chinese vlag zijn vervangen voor coronavirussen. Beeld REUTERS

De Chinese ambassadeur in Nederland Xu Hong hekelde maandag in een vraaggesprek met de Volkskrant spottende cartoons over het coronavirus in Europese media. Hebben Chinezen geen gevoel voor humor?

Ze hebben tere zielen, die 1,4 miljard Chinezen Tenminste, zo channelde maandag de Chinese ambassadeur in Nederland Xu Hong ‘de gekwetste gevoelens van het Chinese volk’, dat gekrenkt was door enkele spotprenten.

Bijvoorbeeld de fotomontage van het Duitse blad Der Spiegel van een Chinees in een hazmat-pak – ‘Made in China’, was de kop. Ook niet leuk in Chinese ogen is belediging van de nationale vlag in een spotprent in de Deense krant Jyllands-Posten, die de gele sterren op het rode dundoek verving door coronavirussen. Maandag trok Xu van leer, dinsdag nam de Associatie van Chinese Ondernemingen in België en Luxemburg het estafettestokje over en eiste excuses van de Belgische krant De Standaard voor een gelijksoortige corona-cartoon.

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie

Beeld Der Spiegel

Het tellen van Chinese gekwetste gevoelens is een serieuze tak van sport voor China-watchers. Deze standaardformule voor officieel Chinees ongenoegen duikt op in de staatsmedia sinds 1959 als een adequate signaal dat een ‘fout’ de relaties beschadigt. ‘Hebben ze dan geen gevoel voor humor?’, verzuchtte een Nederlandse televisiemaker met wie ik ooit werkte. Toen zijn aansteker voor de camera uit elkaar viel, zei de Nederlander droogjes ‘Made in China’. Zijn Chinese overheidsbegeleider stond erop dat de opname gewist werd – anders zou het hele Chinese volk zich gekwetst voelen.

Normaalste zaak van de wereld

In Nederlandse ogen komt ambassadeur Xu’s verzoek China-kritische spotprenten te censureren vreemd over, maar vanuit het wereldbeeld van de ambassadeur is het juist onvoorstelbaar dat een regering geen preventie- en sanctiemechanisme voor onwelgevallige media-uitingen heeft. In China is censuur voor- en achteraf de normaalste zaak van de wereld. Van plattelandsblaadjes tot gezaghebbende partijkranten: iedere journalist is gewend aan de instructies van de propaganda-autoriteiten over de correcte benadering van een onderwerp, die volgens de kritische website China Digital Times sinds 2007 realtime op de redactieschermen verschijnen. Slechts bij zeer gevoelige onderwerpen wordt een bevel voor een ingreep mondeling via een telefoontje van het propagandabureau meegedeeld aan de politiek verantwoordelijke op een redactie – niet de hoofdredacteur, maar leidinggevend partijkader.

Xu’s waarschuwing aan het adres van politieke tekenaars, hoofdredacteuren en de Nederlandse overheid zijn een poging een element uit zijn eigen politieke cultuur te transplanteren naar de Nederlandse, maar dat wordt in het Westen net zo hard afgestoten als westerse politieke concepten in China. De Verenigde Staten en Europa doen al ruim een eeuw hun best China met Starbucks-koffie en Gap-spijkerbroeken aan westerse idealen als democratie en universele mensenrechten te helpen. Die politieke transplantatie werkt niet aan beide kanten.

Cartoon van Bas van der Schot, gepubliceerd in de Volkskrant op 27 januari.Beeld Bas van der Schot

‘Positieve energie’

Vergeleken met berichten in de Chinese staatsmedia over de corona-epidemie zijn westerse spotprenten inderdaad een klap in het Chinese gezicht. ‘De voorgeschreven toon is een van heroïsche strijd, daar lach je niet om,’ zegt sinoloog Rogier Creemers, gespecialiseerd in moderne Chinese politiek. Mocht het coronavirus al luchthartig worden benaderd, dan met ‘positieve energie’ –  dat biedt volgens staatspersbureau Xinhua ‘de beste immuniteit’ tijdens een epidemie. 

Het  begrip komt uit de koker van de Chinese president Xi Jinping, die enkele jaren geleden de culturele sector opdroeg ‘meer positieve energie’ te genereren. Dat staat voor het herkauwen van de partijlijn voor een massapubliek op licht verteerbare wijze. Animaties, hiphopbeats, dansende hippe jeugd: leuk mag, satire niet. Dat komt volgens Creemers door de hogere status die politiek in de Chinese cultuur bekleedt. ‘In Europa zijn het profane en het sacrale uit elkaar gedreven door de scheiding tussen staat en kerk. Dat gaf ruimte voor humor over politiek. In China gebeurde het tegengestelde: duizenden jaren lang zijn het sacrale en profane samengevoegd. Politiek is tot het allerheiligste verheven.’

Illustraties uit China Daily die wel mogen van de Chinese overheid. Beeld China Daily / Li Min
Beeld China Daily / Li Min

Als politiek religieuze dimensies bereikt is humor not done, aldus Creemers: ‘Chinezen geloven dat elke individuele gedraging invloed kan hebben op de stabiliteit van de kosmos. Dat is nogal groot, dat relativeer je niet snel en erom lachen doe je al helemaal niet.’

Niet ‘goed’ verteld

Naast ‘positieve energie’ volgde Xu een andere opdracht van Xi: ‘Vertel het verhaal van China goed.’ De ambassadeur corrigeert simpelweg een verhaal dat in Chinese ogen niet ‘goed’ wordt verteld. Dat doet Xu overigens diplomatieker dan zijn collega in Israël, die een inreisverbod voor Chinezen met de Holocaust vergeleek. Ambassadeur Dai Yumin verontschuldigde zich later bij iedereen die zijn boodschap ‘verkeerd had begrepen’.

Zo zijn er ineens veel meer hyperactieve Chinese ambassadeurs. Ze twitteren hun vingers blauw en geven interviews bij de vleet, al dan niet op verontwaardigde toon. Sinds Xi de Communistische Partij leidend over iedere denkbare overheidsorganisatie heeft gemaakt, loopt ook de diplomatie aan strakkere leibanden. Meer dan ooit is het zaak voor ambassadeurs de politieke bazen in Beijing hun politieke correctheid te tonen. Zeker sinds de Chinese minister van buitenlandse zaken Wang Yi november vorig jaar zijn diplomaten tot ‘vechtlust’ opriep, hoort daar een strijdlustige houding bij.

Lees ook het interview met de Chinese ambassadeur in Nederland

Chinese ambassadeur over coronavirus: ‘Landen gebruiken deze ramp als politiek wapen tegen ons’
De Chinese ambassadeur Xu Hong waarschuwt: als hij in de Nederlandse media ‘kwetsende’ spotprenten over het coronavirus ziet, verwacht hij dat de Nederlandse overheid er straf voor uitdeelt. ‘Ik roep alle hoofdredacteuren op om hun normen en waarden te bewaken.’ Zijn boodschap is duidelijk: China zit niet te wachten op kritiek. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden