Leugendetector is weer in beeld

Allerwegen bestaat grote twijfel aan de betrouwbaarheid van de leugendetector. Toch wil drs. Jos Buschman van de tbs-kliniek Van Mesdag zo'n apparaat proberen om seksuele delinquenten te testen....

D leugendetector die waarheid en fictie scheidt, lijkt in Nederland vooral een curiositeit uit een Hollywood-draaiboek. Toch bestaat ook in eigen land een plan om te onderzoeken of de polygraaf te gebruiken is bij de supervisie van zedendelinquenten.

Het gesternte voor een dergelijk initiatief lijkt weinig gelukkig. Een omvangrijk rapport van de National Research Council in de Verenigde Staten liet vorige week geen spaan heel van de inzet van de leugendetector bij sollicitaties naar functies waarbij de nationale veiligheid in het geding is. Dat gebeurt in de VS tienduizenden keren per jaar.

Niet alleen worden veel te veel mensen ten onrechte afgewezen, zo luidt de conclusie, het apparaat creëert bovendien een onterecht gevoel van veiligheid. Want door de onbetrouwbaarheid van de methode glippen er wel degelijk kwaadwillenden door. Het is ook denkbaar dat die zich zelfs kunnen trainen in het foppen van de polygraaf. Of eigenlijk van de polygraveur.

Het is niet het apparaat zelf dat alarm slaat bij een leugen. Het instrument registreert - afhankelijk van het type - slechts de hartslag, de bloeddruk, de transpiratie of het ritme van de ademhaling. Aan de hand van die gegevens beslist de mens achter de machine of de persoon in kwestie de waarheid spreekt of niet.

Hoeveel succes die combinatie van mens en machine heeft, is omstreden: volgens critici is dat maar nét groter dan bij gokken. Anderen komen tot 85 procent juiste beslissingen. In ieder geval wordt ook in de VS de polygraaf over het algemeen als te onbetrouwbaar gezien om als bewijs te mogen fungeren in strafzaken.

Wel wordt het apparaat daar bijvoorbeeld tijdens politieonderzoek ingezet. De National Research Council constateert slechts dat dit wel degelijk zin zou kunnen hebben.

In Europa is de leugendetector nooit echt aangeslagen. In België bijvoorbeeld, wordt de methodiek mondjesmaat gebruikt; in Duitsland is het gebruik ervan bij wet verboden vanwege een te grote inbreuk op de privacy. En typerend is misschien wel dat bij het Nederlands Forensisch Instituut in Rijswijk geen deskundigheid over de polygraaf voorhanden is, aldus een woordvoerster.

Toch worden er in Nederland wel degelijk stappen gezet om de polygraaf te onderzoeken. Drs. Jos Buschman, sinds kort verbonden aan de Van Mesdag-kliniek, een tbs-instelling in Groningen, vertrekt in februari naar Groot-Brittannië om daar ervaring op te doen met het gebruik van deze meetmethode bij uitbehandelde seksueel delinquenten, vooral pedofielen en verkrachters die na vaak langdurige behandeling terugkeren in de maatschappij. In het kader van zijn promotieonderzoek wil Buschman deze methode ook in Nederland beproeven.

'Het is bij deze delinquenten erg moeilijk om vast te stellen of ze weer gevaarlijk worden. De reclassering is eigenlijk volkomen afhankelijk van het verhaal van de delinquenten zelf, om te bepalen of die zich niet opnieuw overgeven aan de verkeerde gedachten, of ze niet alwéér een paar keer langs een kinderspeelplaats zijn gewandeld, of al daadwerkelijk weer wat in de zin hebben. Het is bekend dat daders van seksuele misdrijven er heel goed in zijn zichzelf, maar ook anderen te belazeren.'

De polygraaf zou, zo denkt Busch man, een hulpmiddel kunnen zijn bij de monitoring. Hij verwijst daarbij naar de resultaten met een dergelijke supervisie in de VS, maar vooral ook in Groot-Brittannië, waar een onderzoeksgroep uit Newcastle goede resultaten boekte. In een klein onderzoek ten behoeve van de Britse reclassering gaven drie delinquenten na confrontatie met de apparatuur toe vergevorderde plannen te hebben voor een nieuw delict.

In een nog te verschijnen artikel in het Tijdschrift van Ambulante Forensische Psychiatrie memoreert Buschman onderzoeksgegevens waaruit blijkt dat delinquenten met de leugendetector twee tot drie keer meer incidenten, waaronder ernstige vergrijpen, toegaven dan via gewone interviews.

Buschman verwacht niet dat de leugendetector zaligmakend is. 'Het is een instrument dat je kunt gebruiken. Het is eigenlijk net als bij een hamer, je kunt niet alléén met een hamer een huis bouwen, maar hij komt wel goed van pas.'

Frits van Opdorp van de reclassering in Arnhem, vorig jaar spreker op een klein symposium over het gebruik van het polygraaf, kan zich wel voorstellen dat de leugendetector een bijdrage kan leveren bij het houden van toezicht. Hij spreekt op persoonlijke titel, want de reclassering heeft officieel geen standpunt over de polygraaf.

'Het is eigen aan deze groep', zegt hij, 'dat ze enorm manipuleert. Ik zie er best wel wat in. Maar het heeft alleen zin als de polygraaf ook geaccepteerd wordt in onze strafrechtpleging. Die inbedding is heel belangrijk, maar zover is het nog lang niet.'

Prof. dr. Harald Merckelbach, hoogleraar toegepaste functieleer, heeft grote twijfels. De successen met de polygraaf zouden voor een deel te danken kunnen zijn aan het intimiderende effect. Maar bij herhaald gebruik zal dat snel wegslijten, verwacht hij.

Merckelbach ziet een grote overeenkomst met de spionagetesten in de VS. Ook bij zedendelinquenten gaat het erom of iemand iets zal gáán doen. Hij vreest dan ook voor vergelijkbare grote foutenmarges.

Buschman wil toch zo snel mogelijk aan de slag. 'Ik vind echt dat we deze mogelijkheid serieus moeten onderzoeken. Dat zijn we verplicht aan de maatschappij. Als je ziet hoe vaak het fout gaat als deze mensen terugkeren in de maatschappij, dat is vreselijk.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden