Letters in de lucht

LUCHTRECLAME GEDIJT BIJ STRALEND MOOI WEER. EN DE LIEFDE. ‘IN DE LUCHT HEEFT DE ADVERTEERDER HET RIJK ALLEEN.’ DOOR RACHIDA AZOUGH..

SILVIE MEIS IS DE HOER VAN AMSTERDAM. Als de supporters van ADO-Den Haag het voor het zeggen hadden gehad, was deze tekst breed uitgemeten in het luchtruim boven Château Marquette in Heemskerk, toen daar de bruiloft van Rafaël van der Vaart en Silvie Meis werd gevierd.

Maar de tekst werd afgekeurd door Gerbrand van der Bie, de directeur van luchtreclamebedrijf A S & S Airservices. Voor hatemail laat hij zich niet gebruiken.

Afgelopen zaterdag, Vliegveld Hilversum. Welgeteld zeven vluchten staan er voor vandaag op de agenda van Gerbrand van der Bie en zijn collega’s. Onder meer boven het evenement Te Land Ter Zee en In de Lucht, boven een straattheaterfestival en boven de stad Utrecht (DEN HOMMEL ZONDAG OPEN: FEEST!!). Het is topseizoen in de luchtreclamebranche.

Maar het weer zit tegen. De reclamevliegenier moet op minimaal 425 meter hoogte vliegen en het wolkendek hangt te laag. Om het uur wordt Meteo Consult gebeld, pas om twee uur ’s middags kan het eindelijk.

Het sportvliegtuigje stijgt op. Seconden later komen de grote zwarte letters er achteraan wapperen: COC NIJMEGEN * YOU. De reclamesleep zal onderweg ongetwijfeld heel wat bekijks trekken, maar hij is bedoeld als liefdesverklaring aan het publiek van de Roze Zaterdag in Nijmegen.

Makkelijk is het niet om zo’n tekst in de lucht te krijgen. De letters zitten bij het opstijgen nog niet aan het vliegtuig vast. Alleen een anker, waarmee de sleep wordt opgehaald, hangt achter de Cessna 172. Na het opstijgen blijft Van der Bie laag vliegen en haalt hij de reclamesleep op, die met een lus aan twee oppikpalen hangt. Daarna zwaait het propellervliegtuigje strak naar boven. De zwarte kapitalen volgen.

Zijn vrouw – ook pilote – blijft vandaag achter, met het busje vol letters, markeringsvlaggen en reserveletters. Als er nog een opdracht wordt doorgebeld, kan zij in drie kwartier een nieuwe reclameboodschap maken.

De teksten bestaan meestal uit zwarte letters van spinnakerdoek op een net, die houtje-touwtje aan elkaar vastgeknoopt zijn. Een duurdere variant vormen de bedrukte full color-doeken, zoals de goudkleurige banier van de Gouden Gids met Katja Schuurman erop, die dezer dagen rondvliegt.

A S & S vliegt voor grote bedrijven, variërend van Casema tot ABN Amro, maar ook voor parketboeren en bakkerijen. Branche-organisaties kiezen voor MET MELK MEER MANS. Stichtend is de slogan BLIJF FRIS OOK OP DE MOTOR, die namens de provincie Drenthe boven de TT in Assen vloog. Niet drinken dus, als je nog op de motor moet.

Het is nooit officieel onderzocht, maar de impact van luchtreclame is groot. Volgens de website van Aero Noord in Hoogeveen kijkt 98 procent van de mensen ‘op straat of strand’ omhoog naar het reclamevliegtuigje én herinnert 82 procent zich na drie uur de tekst op de banier nog.

‘Je kunt mij niet wegzappen’, lacht Janet Rooijers van concurrent Goldstone in Maassluis. ‘Als ze ons gebrom horen, kijken ze altijd op.’

Bob Fennis, universitair hoofddocent consumentengedrag, wil daar best in meegaan. Bovendien: ‘Op een warme dag aan het strand voelen de mensen zich lekker. Ze hebben niks te doen, dus als er een reclamevliegtuigje langsvliegt, wordt dat zeker een blik waardig gegund. En wie kijkt, blijft kijken, tot de tekst is gelezen. De merknaam die boven in de lucht hangt, kan later vereenzelvigd worden met het fijne strandgevoel.’

Nog een voordeel, aldus Fennis: ‘In de lucht heeft de adverteerder het rijk alleen.’

Het begon in de jaren twintig in Engeland met sky writing: met een mengsel van lichte paraffine-olie en water werden met stoom letters in de lucht geschreven. Dat principe waaide al snel over naar Amerika, waar het een veelgebruikt medium werd en nog steeds – sky typing heet de moderne variant – op de ambachtelijke manier wordt beoefend.

Markant moment in de luchtreclamegeschiedenis: zelfs Yoko Ono en John Lennon stuurden een vliegtuigje met sliert de lucht in. WAR IS OVER IF YOU WANT IT – HAPPY CHRISTMAS JOHN AND YOKO. Dat was te lezen boven New York, tijdens de oorlog in Vietnam. Als een e-mailbombardement avant lettre.

In Nederland wordt niet meer geschreven, aldus Martin Schröder, ex-piloot en oprichter van Martinair. Hij geldt als een van de voorlopers in de branche. Vóór de oorlog hing het woord PERSIL al regelmatig in de lucht. Schröder begon in 1953 een luchtreclamebedrijfje. Behalve Lexington (voorloper van Marlboro) schreef Schröder vele malen ROXY en 7’UP in de lucht.

Boven zijn huis aan de kust van Noordwijk cirkelde net nog een reclamevliegtuigje, zegt hij. ‘VANAVOND BBQ – prachtig.’ Schröder vindt het nog altijd een ‘mooi vak’. Toch stopte hij er al in 1965 mee. ‘Door strengere regelgeving viel er toen al nauwelijks aan te verdienen.’

Die regelgeving is alleen maar strenger geworden, zeker sinds in 1995 het verbod op reclamevliegen op zondag inging. Dat kostte de sector minstens 30 procent van de omzet.

Geluidsoverlast en milieuverontreiniging vormden de argumenten voor het zondagse verbod. Onzin, vindt Gerbrand van der Bie. ‘Wij maken minder lawaai dan een winkelwagen en verbruiken maar 25 liter hoogwaardige brandstof per vlieguur.’

Uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek blijkt dat in 1998 nog 3851 reclamevluchten werden uitgevoerd; in 2004 was dat minder dan de helft. Toch zijn er in Nederland nog zeker tien luchtreclamebedrijven actief die reclameslepen vliegen en zeppelins laten zweven.

Tegenwoordig nemen ook veel particulieren hun toevlucht tot het medium. Niet voor niets noemt Van der Bie zichzelf wel gekscherend ‘huwelijksmakelaar’. In vele talen vliegen de woorden IK * JOU door het luchtruim. In het Turks? SENI SEVIYORUM. Afzender: ERIK.

Een vlucht van Van der Bie is ook wel eens ronduit ongelukkig uitgepakt; het is zeker niet alleen romantiek daarboven. DE POLITIE HEEFT GELIJK, luidde de tekst die A S & S Airservices in 2003 boven het Amsterdamse Mercatorplein rondvloog net toen daar een demonstratie tégen de politie aan de gang was.

Terwijl het vliegtuig boven het Mercatorplein cirkelde, werd Van der Bie gebeld door de Amsterdamse politie. ‘Toen heb ik besloten nooit meer anonieme teksten te vliegen. Er moet altijd een afzender bij.’

Kwetsende reclameslepen weigert Van der Bie pertinent. EIGEN VOLK EERST (leus van NieuwRechts, de Rotterdamse politieke beweging van Michiel Smit) – daar paste hij ook voor.

Een unicum voor de Nederlandse luchtreclamebranche: de campagne van de LPF, die voor de Kamerverkiezingen in 2003 in totaal 352 vlieguren bestelde. Nog nooit reisden 28 vliegtuigjes tegelijk door Nederland met één boodschap: HEB LEF STEM LPF.

En vorige maand nog werd in Barendrecht met twee vliegtuigjes geprotesteerd tegen de nieuwe SGP-burgemeester: DEMOCRATIE JA, FUNDAMENTALISME NEE.

Sinds de jaren negentig wordt ook gewerkt met zogenoemde inflatables. Zo vloog Goldstone boven Rotterdam rond met een opgeblazen krant: het Algemeen Dagblad. Gerbrand van der Bie is vooral enthousiast over zijn mini-parachutes met sinaasappels of frisbees. ‘Die brengen heel wat beroering teweeg op de stranden. Iedereen wil er een vangen.’

Maar de archaïsche zwarte letters zijn veruit het populairst. Voor 350 euro per uur is al een reclamevlucht te boeken, inclusief 24 letters. Particulieren verzinnen de meest originele teksten, aldus Van der Bie. Ondernemers moet hij wel eens een handje helpen. Geen nood, die kunnen kiezen uit: IN DE WOLKEN MET..., VLIEGENSVLUG NAAR ..., VLIEG MEE MET..., ... OP NIVO en ... VLIEGT VOOR U.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden