Letterlijk

'Letterlijk' rukt op in het dagelijkse taalgebruik. En het krijgt een steeds figuurlijker betekenis.

Week na week zag Herre Kingma, baas van het Medisch Spectrum Twente in Enschede, 'kindercomazuipers' in zijn ziekenhuis. Wel zo'n vijfhonderd per jaar, zei hij onlangs in Nieuwsuur. Kingma, verontwaardigd over deze kostenpost: 'En dan breekt gewoon letterlijk je klomp.'


Je kunt als grootstedeling lullig doen over de provincie, maar dat de ziekenhuisdirecteuren er op klompen lopen, is dus gewoon een feit.


Nieuw is het misschien niet, maar je gaat het pas zien als je het doorhebt, om met de grote verlosser te spreken: 'letterlijk' rukt op in het dagelijks taalgebruik. En het krijgt een steeds figuurlijker betekenis, die van 'echt', of als een overtreffende trap: 'Ik heb me letterlijk kapot gelachen'.


Het effect is onbedoeld komisch, voor wie beschikt over een beetje inlevingsvermogen.


Neem Diederik Samsom, in deze krant geïnterviewd na zijn verkiezing als PvdA-leider. Hij vertelde over de worsteling van zijn partij met de verhoging van de AOW-leeftijd. Samsom: 'Als je het dan doet, moet je het goed doen. Dan moet je die zalen ingaan en daar letterlijk de tomaten wegkoppen en zo'n besluit verdedigen. Drie, vier weken lang, avond aan avond hebben we dat gedaan. Toen was het erdoor.'


Je ziet het voor je. Samsom op het podium, de woedende menigte in de zaal. De tomaten komen van links en rechts zijn kant op, Samsom duikt met zijn geschoren hoofd alle kanten op om ze weg te koppen. Raadselachtig waarom de beelden nooit het Journaal hebben gehaald.


In sportkrant het AD vertelde Bert van Marwijk over voetbalcoach Phillip Cocu. 'Hij is letterlijk als middenvelder 'groot' geworden.' De aanhalingstekens doen anders vermoeden, maar het is nadrukkelijk niet de bedoeling dit figuurlijk op te vatten. Letterlijk dus. Cocu is ontkiemd als klein zaadje in het groen. Een kwestie van goed water geven en af en toe tegen hem praten, en toen kwam het kasplantje snel tot volle wasdom.


In hetzelfde AD een stuk over de aanpak van veelplegers in de stad Den Haag. Citaatje: 'Het OM, de politie en ketenpartners staan letterlijk schouder aan schouder', aldus het Openbaar Ministerie. De lezer ziet ze al staan, het OM, de politie en 'ketenpartners' als rugbyspelers in de scrum. Schouder aan schouder, scheenbeschermers in de sokken, samen de vijand te lijf.


Hier volgt een waarschuwing: laag overvliegende fietsen. De oorzaak is @Jacqueline, die deze week op Twitter verzuchtte: 'Mooi ik ben er klaar mee, als mn fiets nog 1 keer kut doet gooi ik em letterlijk weg als ik weer thuis ben'.


Een ingezonden brief in het Vlaamse dagblad De Morgen, over auteursrechtenvergoeding voor uitgeleende boeken in bibliotheken. Vraagje van de verontwaardigde lezer: 'Hoe gaat men immers bepalen hoe deze letterlijk uit de lucht geplukte bron van inkomsten 'eerlijk' te verdelen?'


De geplukte bron eerst goed wassen voor gebruik, dan voorzichtigjes in de hand nemen, de armen vooruit gestrekt en loslaten; weer vrij laten zweven in de lucht en er letterlijk het beste van hopen.


Ook letterlijk rare taal gehoord of gelezen? Mail naar taal@volkskrant.nl


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden