Letter Lijk

Judith Herzberg vertelde me ooit dat zij de grootste moeite heeft met het lezen van de krant. Ze begreep veel berichten niet....

De verwarring van de schrijfster bleek echter niet te gaan om politieke of maatschappelijke ongerijmdheden. Haar onbegrip was veel prozaher en daardoor radicaler. Als je precies analyseert wat mensen zeggen of schrijven, begrijp je steeds minder wat ze bedoelen. Het is als in die bekende dichtregel van Martinus Nijhoff: 'Lees maar, er staat niet wat er staat.' Ze gaf een prachtig voorbeeld van haar leeswijze. Oudere mensen jonger dan oude mensen. Hoe kan dat? Ouder is immers de overtreffende trap van oud. Of neem het woord ontwikkelen. Van welke banden moet je afscheid nemen om jezelf te ontplooien? En dat is ook al weer zo'n raadselachtig woord. Want waar komen die plooien vandaan die je glad moet strijken? Het woord ontwikkelingsland krijgt zo een cryptische betekenis. Welke wikkels moeten deze landen van zich afwerpen?

De theatergroep De Nieuw Amsterdam heeft afgelopen maand een festival georganiseerd met eenakters over de grondwet. Voor dat project schreef Gerardjan Rijnders een stuk over het eerste artikel van onze constitutie. Daarin staat dat gelijke gevallen, gelijk moeten worden behandeld. Dat lijkt een duidelijke tekst. Maar wanneer zijn twee gevallen eigenlijk gelijk? Zijn twee mensen ooit identiek? En kun je dus op deze manier niet elk verschil in behandeling rechtvaardigen? De portiers aan de deur van de disco zullen eeuwig volhouden dat de geweigerde Marokkaanse gast en de toegelaten Nederlandse jongen geen gelijke gevallen zijn. Hoe preciezer je kijkt hoe meer de betekenis verdampt.

Wie met de bril van Herzberg en Rijnders een beginselprogramma van de Partij van de Arbeid probeert te lezen, duizelt het al snel. Het is een tekst die uitblinkt in ogenschijnlijke helderheid. Maar daaronder gapen de vraagtekens. De verwarring schuilt vooral in de bijvoeglijke naamwoorden. 'Onoverbrugbare verschillen in status, kennis of macht zijn onacceptabel.' Maar wanneer is een verschil onoverbrugbaar?

Is een krantenjongen die miljonair wordt, voldoende bewijs dat sociaal-economische verschillen wel overbrugbaar zijn? Het bijvoeglijk naamwoord voegt dus niet iets toe, maar dingt iets af.

Dit verschil is niet echt onoverbrugbaar. Het biedt een uitweg. Terwijl de functie van een beginselprogramma juist is dat je er last van moet hebben bij het regeren.

De verleiding is groot om het beginselprogramma als een vrijblijvende exercitie af te serveren. Wat moet je met een tekst waarvan de radicaalste zin is dat iedereen recht heeft op een fatsoenlijk bestaan? Wie kan het daarmee nou mee oneens zijn? Toch heeft zelfs de meest bescheiden doelstelling radicale implicaties als je hem zorgvuldig leest. Want wat is een fatsoenlijk bestaan? Bos geeft zelf al een voorbeeld. Hij vindt de zogenaamde pyjamadagen, waarop bejaarden niet worden aangekleed om geld uit te sparen, strijdig met een fatsoenlijk bestaan.

De Israsche filosoof Avishai Margalit heeft betoogd dat het vermijden van vernedering een eerste kenmerk is van een fatsoenlijke samenleving. Armoede is vernederend. Het is vernederend om als tweede klasburger te worden behandeld. Het is vernederend om als nummer te worden behandeld. Het vermijden van vernedering wordt zo al snel een omvangrijk politiek programma. Hetzelfde geldt voor de waarden en normen waarover Balkenende zo graag spreekt. Zodra ze verbonden worden met praktische politieke keuzes verdwijnt de vrijblijvendheid. Wat is eigen verantwoordelijkheid waard als mensen de middelen ontberen om die eigen verantwoordelijkheid waar te maken?

Het enige houvast dat we in de politiek hebben, zijn de woorden van politici. We doen er daarom goed aan om serieus te nemen wat ze zeggen. Als we wat ze zeggen letterlijk nemen, levert dat een goudmijn op aan kritische vragen. We moeten de praktische politieke keuzes die ze maken tot vervelens toe leggen naast de idealen, waarden en doelen die ze zeggen na te streven. Dan blijken zelfs de meest gematigde idealen een explosieve lading te hebben.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden