Let op de onderstroom

In een boek van John Irving waarschuwen een vader en moeder hun zoontje aan het strand voor de ‘Undertow’. Bedoeld is het ‘Onderpad’, een richel die de zee in een rots heeft uitgesleten....

Arie Elshout

Het woord zette zich ook vast in mijn hoofd, maar dan ietwat verhaspeld tot onderstroom. Vorige week moest ik er weer aan denken: let op de Undertow, let op de onderstroom. Dat was bij het bezoek van de FIFA-delegatie, die hier was met het oog op onze kandidatuur voor het organiseren van het WK-voetbal in 2018.

Onverwacht is er gemor ontstaan over belastingprivileges en speciale rijbanen voor FIFA-chef Blatter en andere hoogwaardigheidsbekleders, de Blatterbanen. Het stevig in de volksgeest verankerde gelijkheidsdenken speelt hier zeker een rol, net als – misschien – een groeiende afkeer van Grote Werken (zou in deze tijd de Afsluitdijk nog kunnen worden aangelegd?, vroeg een collega). Maar waarom het verzet nu ineens toeslaat, Joost mag het weten. Het organisatiecomité is er in elk geval zo door verrast dat het nauwelijks meer open kaart durft te spelen over kosten en toezeggingen. Met zijn omtrekkende bewegingen draait het comité de veer van ongenoegen steeds strakker aan.

Het gedoe herinnerde me aan iets, maar aan wat? Die onverwachte kolk van kritiek, de onmacht van vertwijfelde bobo's om zich daaruit te bevrijden. En ineens wist ik het: het referendum over de Europese Grondwet in de lente van 2005! Toen leek er in het begin helemaal niets aan de hand voor het ja-kamp, maar in april was er plotsklaps een peiling waarin het aantal nee-stemmers aanzienlijk toenam. Het was de eerste kring op het water. Vanaf dat moment was er geen houden meer aan.

Zodra een minister riep dat de Europese Unie altijd een belangrijk instrument was geweest voor het behoud van de vrede, werden zijn woorden prompt andersom uitgelegd. ‘Ze maken ons bang. Nu dreigen ze zelfs dat er oorlog uitbreekt als we geen ja stemmen.’ In een machtige beweging zwiepte ten slotte bijna tweederde van de kiezers de Grondwet van tafel.

Zo’n knallende climax zal de Nederlands-Belgische WK-kandidatuur niet beleven. Er is een verschil in proportie en belang. Toch: iets zegt me dat er een wezenlijke parallel is en ik denk dat het te maken heeft met dat begrip onderstroom. Vlak onder de huid van de samenleving broeit een populistisch sentiment, waarvan iedereen weet dat het er is – maar waarvoor in politiek, maatschappij, wetenschap en media zo'n angst, onbegrip of afkeer bestaat dat geprobeerd wordt het buiten de maatschappelijke orde te plaatsen door het te negeren, te ridiculiseren, te demoniseren of te marginaliseren.

Maar het wil niet weggaan, telkens duikt het weer op. Nu zelfs ook op het internetforum van Libelle. Buiten het zicht van de 'politieke' media blijkt bij dit grootste vrouwenweekblad van Nederland oorlog te zijn uitgebroken over de islam. 'Dit verwacht je niet op het forum van een keurig damesblad met borduurpatroontjes', zei een forumbezoekster, een linkse geschiedenislerares. Haar reactie lijkt op die van al degenen die in juni verrast werden door Wilders' verkiezingswinst. Bleken de verkiezingen voor velen toch weer over de immigratie te zijn gegaan.

Wees daarom voorzichtig met de stoet van CDA’ers die in de media opdraven om te protesteren tegen samenwerking met Wilders. Ze kunnen het beeld vertekenen. Er zijn anderen met andere kijk op de dingen. Zij hebben moeite de islam los te zien van het wrede Iraanse gesol met een wegens overspel ter dood veroordeelde vrouw en zijn verbijsterd over Pakistaanse Taliban die westerse hulpverleners bedreigen. Of ze begrijpen niets van de arrestatie van Bavariameisjes. Dat mag dom zijn van ze, maar ze zijn ook niet helemaal gek en hebben kiesrecht.

Let op de Undertow.

Arie Elshout is redacteur de Volkskrant

vk.nl/columnisten

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden