Lessen van Gdansk 2009

In Gdansk 2009 werd duidelijk dat Europese diplomatie broodnodig is

Nausicaa Marbe

Mensen die ik spreek geven toe: de herdenking in Gdansk van de Duitse inval in Polen is aan ze voorbijgegaan. Je moet kennelijk vanachter het IJzeren Gordijn stammen om aan de buis gekluisterd te zitten als de Nederlandse tv een Pools evenement live uitzendt. Uit onstilbare behoefte aan bewijs dat er geen twee Europa’s meer bestaan, maar slechts een. Een Europa waarin de onderlinge solidariteit niet alleen voor de toekomst, maar ook voor het verleden geldt. Een Europees feel good moment.

Line up
Maar blind zijn voor de barsten in de symboliek van zo’n herdenking lukt niet. Want alle landen die in Gdansk Europa vertegenwoordigen, vormen geen vertrouwenwekkende line up. Zij symboliseren ook de onmacht van Europa tegenover gewapende conflicten. Zie de brandhaarden en etnische zuiveringen op de Balkan, geschiedenis van nog geen twintig jaar oud. Cynisch gesteld: herdenken kunnen we als geen ander, maar als oorlog dreigt, staan ‘Wij Europa’ in ons hemd.

In Gdansk 2009 werd duidelijk dat Europese diplomatie broodnodig is. En dat conflictbeheersing in Europa geen Brussels gegeven is, maar nauw samenhangt met het gedrag van politici. Dat tekent zich scherp af in hoe respectievelijk Polens president Lech Kaczynski en premier Donald Tusk hun buurman Poetin behandelen.

Kaczynsi is de man van rancune en confrontatie, die vileine en beschamende opmerkingen over Duitsers niet kan laten. Rusland krijgt nu het verwijt met de moord op 20.000 Poolse officieren in 1940 bij Katyn de Holocaust te evenaren.

Terreur
Tusk is daarentegen degene die in weerwil van Poetins harde opstelling in Europa, diens weigering excuses te maken voor Stalinistische misdaden en de terreur achter het IJzeren Gordijn, niettemin de banden met hem aanhaalde. Met als resultaat economische en culturele verdragen.

Ook zei Poetin toe de archieven over Katyn voor Polen te openen. Niet minder dan een overwinning over het historische ‘gelijk’ van Rusland: openheid en erkenning over en van Katyn, met in het vooruitzicht een wetenschappelijk onderzoek naar de misdaden van het Rode Leger.

Zo bereik je meer dan met het gratuit aanroepen van de Holocaust. Het vergelijken van onvergelijkbaar menselijk leed is grievend voor alle partijen. Het benoemen van feitelijke verschillen is een andere zaak. In zijn opgewonden kortzichtigheid zag Kaczynski het essentiële verschil tussen de Shoa en Katyn over het hoofd.

In Katyn vermoordden de sovjets een cruciaal deel van de Poolse militaire en intellectuele elite als genadeslag voor het land. De Holocaust moest het Derde Rijk ‘zuiveren’ en sterker maken. Wie feiten ontkent om het etiket Holocaust op alle oorlogsmisdaden te plakken, is opruiend bezig.

Rancune
Maar ook wie historische feiten uit hun verband rukt en in het heden plaatst, exploiteert slachtofferschap, rancune en wraakgevoelens. In Nederland vergeleek PvdA’er Fatima Elatik Wilders met Hitler. Want: zoals Wilders nu bezig is, zo begon Hitler ook. Wil iemand haar uitleggen dat Hitler niet de eerste en ook niet de laatste is die bevolkingsgroepen vervolgd heeft in Europa?

Roepen de namen Milosevic, Mladic en Karadzic nog iets op? Wat Hitler uniek maakte is de gruwelijke infrastructuur van de vervolging en jodenvernietiging. Wie iemand aan Hitler relateert, wil hem vereenzelvigen met het ultieme kwaad. Dat is in casu Wilders behalve een leugen ook een onbewuste oproep tot opruiming, want ‘Hitler’ laat je toch niet opnieuw lopen? Het is te absurd voor woorden. Straks wordt geroepen dat Wilders Almere innam als Hitler het Sudetenland.

Waar historische feiten om politieke redenen verdoezeld worden, laaien lelijke conflicten op. Vlak nadat Duitsland in Gdansk de slachtoffers van WO II herdacht, berichtte de Berliner Zeitung over censuur op een Duitse tentoonstelling over de Derde Wereld in de Tweede Wereldoorlog.

Samensteller Karl Rossel besteedde op drie van de 96 panelen aandacht aan de Arabische collaboratie met Nazi-Duitsland, onder anderen aan de Hitlergetrouwe Mohammed Amin Al Husseini, destijds hoogste vertegenwoordiger van Palestina en verantwoordelijk voor de dood van duizenden joodse kinderen.

Schande
Schande sprak Philippa Ebènè, directrice van de tentoonstellingsruimte, ervan. Die drie panelen moesten weg, want ze zijn ‘racistisch’. Het was de bedoeling dat de ‘blanke meerderheidsmaatschappij’ zich nu eens dankbaar toont. Spreekt hier geen raciaal gefixeerde rancune uit?

Het komt er in Europa op aan te kiezen tussen agressieve politici die met leugens stunten en politici die de waarheid, hoe pijnlijk ook, kalm aan de man weten te brengen. Tussen het model Kaczynski en het model Tusk. In Polen, in Brussel, in Den Haag, overal.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden