Leren is voor later

Als kinderen zelf leren lopen en praten, kunnen ze zichzelf ook wel leren lezen en schrijven. Met dat uitgangspunt winnen de Iederwijs-scholen snel terrein....

Terwijl hun leeftijdsgenoten elders in den lande zwoegen op de lesstof speelt Geertje (16) met de kleintjes, is Merel (15) niet weg te slaan bij de trampoline en loopt Jorinde (13) naar de supermarkt om chocola te halen.

Het is een dag als alle andere op Iederwijs Soest, van de inmiddels zeventien Iederwijs-scholen in Nederland. Er zijn plannen om nog eens veertig van dit soort 'vooralsnog' particuliere scholen op te richten voor kinderen van 4 tot 18 jaar.

Kern van de Iederwijs-filosofie is dat kinderen de vrijheid krijgen zich naar hun eigen inzicht en in hun eigen tempo te ontwikkelen. Het kind bepaalt wat het wil leren en hoe. De leerkrachten begeleiden dat proces en cren een stimulerende leeromgeving met veel speelgoed, boeken en ander lesmateriaal.

Geen lesroosters, geen klassen, geen vakken en geen lesboeken. Je leert ook veel van ratjes verzorgen, boomhutten bouwen, een pipo-wagen vertimmeren, boeken lezen of samen schoolregels bepalen. Misschien wel meer, vinden de oprichters van Iederwijs. Nergens wordt op zo'n revolutionaire manier de onderwijsvernieuwing ter hand genomen als hier.

Op zijn vorige school had Martijn (7) het slecht naar zijn zin. 'Mijn juf zei; als jij je mond niet houdt, stuur ik je naar huis. Dus ging ik heel veel herrie maken. Maar ze meende niet wat ze zei. Ze stuurde me helemaal niet naar huis.' Hij klinkt verbaasd.

Nu buigt Martijn zich over zijn dierenboek. De bultrug, het stokstaartje en de woestijnvos, hij kent ze allemaal. Hoe? 'Ik ben lid van het Wereldnatuurfonds.' Lezen en schrijven kan Martijn nog niet. Maar dat komt vanzelf, is de overtuiging op Iederwijs.

'Kinderen leren ook zelf lopen en praten', zegt oprichter Peter Hartkamp. 'Lezen en schrijven leren ze ook uit zichzelf. Kinderen doen niets liever dan zichzelf ontwikkelen. Op hun eigen manier. In hun eigen tempo.'

De moeder van Martijn heeft er alle vertrouwen in, al is dat soms best moeilijk. 'Ik vraag Martijn weleens of hij kan lezen wat er op het pak hagelslag staat. Dat moet ik natuurlijk niet doen. Je moet niet sturen. En dat is best wennen.'

Iederwijs kent geen juffen of meesters maar 'begeleiders'. Ze komen alleen in actie als de kinderen daarom vragen. De leerlingen lossen meestal zelf hun conflicten wel op en ze geven zelf vorm aan hun eigen leerproces.

Als Leona (6) met een grote, harige rups uit de tuin komt, haalt Kyra (8) een boek uit de kast over insecten en begint te bladeren. 'Deze rups wordt later een bruine vlinder. Kijk maar naar dit plaatje.'

Bij andere, vooral de oudere, kinderen is van een leerproces heel weinig te zien. Ze zitten het liefst achter de computer om te msn'en, hangen op de bank met een boek in hun handen en kletsen zich door de dag heen.

Hartkamp: 'Er is maar garantie dat een kind iets leert, en dat is motivatie.' Veel pubers op Iederwijs zijn duidelijk nog op zoek naar die motivatie. Ze vervelen zich. Maar dat hoort erbij, benadrukt de leiding. Het is onderdeel van het proces waarin kinderen ontdekken wat ze t graag willen.

Iederwijs trekt veel kinderen die in het reguliere onderwijs tussen wal en schip vallen. Of ze leren erg snel of ze hebben juist moeite met de lesstof. Maar dat geldt niet voor alle leerlingen.

'Mijn kind deed het prima op de montessori-basisschool', vertelt Gert Kernkamp, vader van Julia (6). 'Maar de maatschappij heeft behoefte aan creatieve, innovatieve mensen. Hoe kun je nou creatief zijn als je de eerste 18 jaar van je leven moet herkauwen wat de meester en de juf heeft gezegd?'

Zelf studeerde Kernkamp vliegtuigbouw. 'Dat bestaat voor 99 procent uit je hoofd leren van dictaten.' Zoiets wil hij zijn dochter niet aan doen. En hij vindt het geen probleem dat zijn dochter niet verplicht aardrijkskunde, rekenen of geschiedenis krijgt. 'Volgens mij kun je heel aardig functioneren zonder kennis van de geschiedenis. En als ze het graag wil weten of opeens nodig mocht hebben, dan pakt ze toch een boek? Er staan hier genoeg boeken.'

Diploma's biedt Iederwijs niet. Toetsen zijn uit den boze. De ontwikkeling van kinderen wordt bewust niet gevolgd of vastgelegd. Kinderen die willen doorstromen naar het voortgezet onderwijs of de universiteit zullen een toelatings- of staatsexamen moeten doen.

Geen probleem volgens Peter Hartkamp. Hij verwijst naar de Amerikaanse Sudbury Valley school waardoor Iederwijs zich laat inspireren. 'De kinderen van Sudbury Valley, die gaan studeren worden allemaal aangenomen. En meestal door de universiteit van hun eerste keuze omdat ze zo gemotiveerd zijn.' Dit najaar verschijnt een studie naar de professionele en persoonlijke ontwikkeling van oud Sudbury Valley-leerlingen.

Jelmer (9) is duidelijk in zijn element op Iederwijs. Hij zit vaak de schoolvergaderingen voor, beslecht conflicten, bedenkt, nieuwe regels en maakt notulen. Alles doet hij met grote inzet, want het is een voorbereiding op zijn toekomst. Jelmer wil tv-presentator worden. 'Ja, maar ik wil niet alleen presenteren. Ik wil er ook bij koken en zingen en van die dingen.'

Dat zijn notulen vol spelfouten zitten en dat zijn blokletters moeilijk leesbaar zijn, stoort niemand. Begeleidster Vera van Randwijck: 'Als het belangrijk voor Jelmer wordt om perfect te schrijven, gaat hij heus wel goed schrijven.'

Op de wekelijkse vergadering vraagt Jelmer toestemming zo nu en dan naar Soest te gaan om de bibliotheek te bezoeken of een boodschap te doen. 'Heb je een handtekening van je ouders', wil de leiding weten. Jelmer krijgt toestemming. Evan de begeleiders, Mary Poppelaars drukt hem op het hart zich netjes te gedragen in Soest. 'Er wordt al zo naar ons gekeken. Ze denken dat op Iederwijs alles mag.'

Niet alles mag op Iederwijs. Aan de muur hangen vijf velletjes met regels. Zo mag je elkaar geen pijn doen, geen rommel achterlaten, andermans rust niet verstoren en geen dingen kapot maken. Wie deze regels overtreedt, moet zich verantwoorden voor de onderzoekscommissie. Daarin zitten vier kinderen en begeleider. De straffen varin van een waarschuwing tot en met een tijdelijke verwijdering van school.

Vandaag moet Thomas (4) zich verantwoorden. Met zijn lappen konijn stevig tegen zich aan gedrukt luistert hij dromerig naar de 'aanklacht'. Thomas zou zijn vriendjes hebben geslagen met zijn knuffel. Nog voordat voorzitter Jelmer is uitgesproken, laat Thomas zijn duim uit zijn mond glijden. 'Ik zal het nooit meer doen.' De duim gaat terug in zijn mond.

Particuliere scholen kosten doorgaans veel geld; tussen de tien- en twintigduizend euro per jaar. Iederwijs kost 2500 euro per jaar. Dat komt doordat er geen kostbare lesmethodes worden aangeschaft met voor elk kind een boek per vak. Verder worden de begeleiders, zolang de school nog in de pioniersfase zit, slechts mondjesmaat betaald. Er is bevoegde leerkracht, het wettelijk verplichte minimum voor de zestig leerlingen.

Voor particulier onderwijs gelden nauwelijks wettelijke regels en de Onderwijsinspectie houdt geen toezicht. Maar dat verandert, zo heeft minister Maria van der Hoeven van Onderwijs aangekondigd. Iederwijs maakt zich daarover geen zorgen. Hartkamp: 'We zijn in gesprek met de inspectie om te kijken of de ze bij de beoordeling van de school door onze bril kunnen kijken.'

Iederwijs weet nog niet of er een moment komt dat de school subsidie zal aanvragen. 'Subsidie betekent dat we vast komen te zitten aan honderden regels en regeltjes. Dat is nu juist waar het reguliere onderwijs op stuk loopt. Vroeger kon een juf op een mooie dag haar kinderen meenemen naar een trapveldje. Dat is een stuk moeilijker geworden', aldus Hartkamp.

In de kelder speelt Mayra (9) met het poppenhuis van Florence (8) en Josephine (11). Ze vermaken zich prima, terwijl Mayra op haar vorige school vaak werd gepest. Iederwijs sorteert kinderen bewust niet op leeftijd. Begeleidster Vera van Randwijck: 'In een groepje leeftijdsgenoten gaan kinderen zich met elkaar vergelijken. Wie is de langzaamste, de mooiste, de snelste en de stomste? Als je ze door elkaar zet, gebeurt dat niet.'

Mayra geniet ervan dat zoveel kinderen hier met haar willen spelen. Van Randwijck: 'Heerlijk toch. Ik vind het zo zonde als kinderen al op zo jonge leeftijd steeds maar worden voorbereid op later. Later als ze gaan werken. Later als ze de maatschappij in gaan. Je leeft nu. Je leeft niet voor later.'

Er staat een rij voor de trampoline en de studieruimte is leeg. De keuze tussen spelen en leren is snel gemaakt. Hartkamp vindt het best. 'Want spelen is ook leren. En als je eenmaal besluit dat je scheikunde wilt leren, heb ik een boek klaar liggen. Als je dat leest en nog eens overleest, heb je in twintig uur net zoveel scheikunde geleerd als in zes jaar vwo.' Volgens Hartkamp raken kinderen op gewone scholen het overzicht kwijt omdat de stof in zoveel kleine stukjes wordt geknipt.

Voor Iederwijs zijn de cognitieve vakken bijzaak. Als een kind zich harmonieus ontwikkelt en uitgroeit tot een evenwichtige persoonlijkheid, komt de rest ongetwijfeld vanzelf.

Wat heeft Jelmer vandaag geleerd? 'Dat je niet onder de trampoline moet gaan zitten als er kinderen op springen. Dan krijg je hoofdpijn.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden