Leontien is op haar best als er bloed vloeit

Zijn mannelijke atleten in het nadeel ten opzichte van hun vrouwelijke collega's? Of sterker: kan de menstruatie als een vorm van doping worden aangemerkt?...

De 'pootjes', zoals ze haar benen aanduidde, deden dan wel zeer, maar doordat dat ze middenin haar menstruatie zat, lag haar pijngrens tijdens de recordrace een stukje hoger dan normaal. Ze had haar wereldrecordpoging precies zo in haar cyclus gepland, geïnspireerd door eerdere positieve ervaringen in belangrijke toernooien.

Is dat een kwestie van pijn met pijn bestrijden, zoals mensen in de tandartsstoel in hun eigen arm knijpen om de pijn dragelijk te houden? Curieus is de constatering van Van Moorsel in iein der geval wel. Topsporters lijken vaak kasplantjes; één verkoudheid en het seizoen is naar de haaien. Wat dan te denken van de combinatie van pijn, bloedverlies en toch een topprestatie?

Sportsters verontschuldigen zich juist vaak voor een matige prestatie met de opmerking dat ze ongesteld waren. Om hun cyclus zelf in de hand te hebben, zouden veel vrouwelijke atleten, al dan niet onder druk van hun begeleiders, aan de pil gaan.

Dat is niet het enige menstruatieleed in de sport. Veel topatletes - maar ook intensief trainende amateurs - worden door hun intensieve training onregelmatig of helemaal niet meer ongesteld. Volgens dr. Johan Hamerlynck, gynaecoloog bij het AMC in Amsterdam, is dat een gevolg van hormonale verschuivingen. De aanmaak van endorfines in de hersenen van sporters speelt daarbij een belangrijke rol.

Door die endogene morfines - die duuratleten in staat stellen veel pijn te doorstaan, maar die ook verslaafd maken aan de inspanning - wordt de werking van het hersengebied de hypothalamus onderdrukt. Daardoor krijgt een ander hersenorgaantje, de hypofyse, niet meer de juiste hormonale informatie voor de afgifte van de hormonen die de vrouwelijke cyclus dirigeren. Daardoor vallen de eierstokken stil en blijft de menstruatie uit.

Het normale functioneren van de hypothalamus heeft, volgens Hamerlynck, ook te lijden bij een laag vetpercentage van de sportster. Zakt dat onder de pakweg 16 procent, dan raakt de hormoonhuishouding ook van slag. Eigenlijk heel natuurlijk: het lichaam acht een zwangerschap te bezwaarlijk en zet de cyclus stop. Dat gebeurt bij anorexia-patiënten, balletdanseressen, maar ook bij intensief trainende atletes. Hoewel die er dan nog best stevig uit kunnen zien als gevolg van toegenomen spiermassa. Daar bovenop, aldus Hamerlynck, doet stress, bijvoorbeeld de spanning voor die ene topprestatie, de hypothalamus geen goed.

Dergelijke hormonale schommelingen zijn op zich niet gevaarlijk, meent Hamerlynck. Wel kan het maanden, soms zelfs jaren, duren voordat de normale cyclus en dus ook de vruchtbaarheid weer is hersteld. Daarnaast is het volgens hem zaak bij intensief trainende vrouwen het oestrogenen-niveau, de vrouwelijke hormonen, kunstmatig op peil te houden. Anders kan de sportster last krijgen van osteoporose: de botdichtheid neemt af, wat de kans vergroot op botscheurtjes en breuken.

Wat de precieze oorzaak is van Van Moorsels menstruele topprestatie kan Hamerlynck niet zeggen. 'Eigenlijk vind ik het een wonder dát ze nog menstrueert.' KNWU-bondsarts Tjeerd de Vries, tevens medisch begeleider van Van Moorsel in Mexico licht een tipje van de sluier op. 'Haar vetpercentage ligt zo rond die 16 procent.'

Een eenduidige verklaring voor de topprestatie heeft De Vries niet. Wel zijn er aanwijzingen in de sportmedi-sche literatuur dat tijdens de ongesteldheid de belastbaarheid van atletes hoger ligt. 'Proeven bij Leontien van Moorsel hebben dat ook uitgewezen. Haar hartslag is dan wat lager, de belastbaarheid van het skelet en de soepelheid van de spieren wat groter.'

Vergelijkbare voorbeelden bij andere wielrensters kent De Vries niet. Vrouwen die last hebben van bijvoorbeeld flink bloedverlies of die anderszins van slag raken als ze ongesteld zijn zullen, denkt ook De Vries, doorgaans een mindere prestatie leveren.

Dat Van Moorsel, die in haar lange carrière ook een graatmagere, menstruatieloze periode doormaakte, nu weer een cyclus heeft, komt goed uit. En niet alleen voor de sportprestaties. Ze heeft aangekondigd nog in Athene, na de Olympische Spelen van 2004 waar ze haar carrière beëindigt, te willen beginnen met kinderen maken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden