Lekker gezellig samen over de datum eten

Nederlanders verspillen per jaar 9,5 ton aan etenswaren. Veel daarvan is nog goed te gebruiken. Bij Outletsupermarkt Stam in Schagen weten ze wel raad met producten die niet lang meer houdbaar zijn. Klanten staan ervoor in de rij.

De rij loopt van de kassa tot de achtermuur van de winkel. De boodschappenmandjes puilen uit. De klanten monsteren de schappen met een grijpgrage twinkeling in de ogen, alsof ze de schatten uit Ali Baba's grot hebben ontdekt. In werkelijkheid liggen er magere rookworsten die nog drie dagen houdbaar zijn, thee met een etiketfout en sixpacks Lentebok van toch wel even geleden, maar nog goed drinkbaar. Outletsupermarkt Stam in Schagen verkoopt producten die gewone winkels niet meer wil hebben, voor stuntprijzen.

Supermarktbaas Willem Stam (29) manoeuvreert zichzelf en een kistje smeerworst met moeite langs de rij. Hij is een beetje beduusd van de populariteit van zijn drie weken geleden geopende outlet. 'Deze week ben ik gebeld door minstens 30 ondernemers uit heel Nederland, met de vraag of ik het concept ook bij hen wil uitrollen.'

Bewust of onbewust, Stam voelde de tijdgeest aan. Voedselverspilling ligt, vanuit diverse hoeken, onder vuur. Het vorige kabinet stelde zich twee jaar geleden tot doel de verspilling door consumenten en bedrijven vóór 2015 met 20 procent terug te brengen. De aanleiding was internationaal onderzoek waaruit blijkt dat in Nederland bijna de helft van het geproduceerde voedsel verloren gaat. In totaal verspillen Nederlanders per jaar minstens 9,5 ton aan etenswaren, ter waarde van 4,4 miljard euro.

Europese wetgeving

Ook veel supermarkteigenaren zien de verspilling met lede ogen aan, zegt Marc Jansen van brancheorganisatie Centraal Bureau Levensmiddelenhandel (CBL). Maar in het bestrijden van nodeloos weggegooid eten lopen ze aan tegen twee hindernissen: de strenge Europese wetgeving over voedselveiligheid en de mentaliteit van de klant.

'In de supermarkt is vers een synoniem voor kwaliteit. Wat er niet supervers uitziet, wordt niet verkocht', zegt Jansen. Mensen zijn sowieso niet meer gewend dat dingen langer meegaan, vindt hij. 'Of het nu om computers, televisies of kruiden en pasta gaat - alles is beperkt houdbaar. De producent die onverwoestbare wasmachines verkoopt, gaat failliet.'

De houdbaarheidsdatum - 'ten minste houdbaar tot' (THT) - speelt in de discussie over voedselverspilling een sleutelrol. Wat niet iedereen weet, is dat de houdbaarheidsdatum op niet verse producten slechts een kwaliteitsgarantie van de producent is, en geen veiligheidswaarschuwing. Alleen de aanduiding 'te gebruiken tot' (TGT) op verse groenten en zuivel, is een veiligheidswaarschuwing. Wie ze eet als ze over datum zijn, loopt het risico ziek te worden.

Vrijwel alle voedsel met een THT is langer houdbaar dan de vermelde datum. 'Voedselproducenten interpreteren de warenwet heel strikt, te strikt soms, omdat ze denken dat dat moet', zegt Toine Timmermans, voedingsdeskundige aan de Wageningen Universiteit. 'Maar ze hebben natuurlijk ook weinig belang bij het oprekken van houdbaarheidsdata.'

De mozzarella's die bij Stam in de schappen liggen, zijn nog een dag houdbaar. Dat lijkt de klanten weinig te deren. 'Die halen het einde van de dag niet, hoor', zegt een vrouw die er drie meeneemt. 'Lekker voor bij de borrel.' Dan valt haar oog op de perziken op sap, 45 cent en nog een maand houdbaar. Stoïcijns laat ze vijf blikken in de mand glijden. 'Die kun je altijd gebruiken.'

Het liefst zou Stam ook producten verkopen die de houdbaarheidsdatum zijn gepasseerd. Maar dat kan niet. 'Dan krijg ik de Voedsel- en Waren Autoriteit op mijn dak. Maar als het aan mij ligt, worden die data een flink stuk opgerekt. Maar ja, geen producent die dat op z'n verpakkingen zet. Dan verkopen ze natuurlijk veel minder.'

De Warenwet stelt de producent verantwoordelijk voor de veiligheid en kwaliteit van zijn producten. Wetgeving over houdbaarheidsdata wordt sinds 2000 in grote lijnen in Brussel bepaald. De instantie die namens de overheid toeziet op het naleven van deze wetten is de Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit (NVWA). Die controleert of supermarkten geen voedsel over de datum verkopen.

Voor levensmiddelenfabrikanten is het versoepelen van de THT dan ook een taboe-onderwerp. 'Die discussie voeren we hier helemaal niet', zegt een woordvoerster van Unilever. 'Onze kwaliteitseisen zijn hoog. En we houden ons gewoon aan de wetgeving.'

Stokbroden

Na een motie van GroenLinks liet het ministerie van Economische Zaken een onderzoek uitvoeren naar de mogelijkheden om soepeler om te springen met houdbaarheidsdata op lang houdbare producten.

De onderzoekers constateren vooral dat de nieuwe Europese wetgeving voor het bewaren en etiketteren van voedsel, die in 2014 van kracht wordt, weinig ruimte biedt voor aanpassingen. Ook zeggen de onderzoekers te weinig gegevens van levensmiddelenfabrikanten te hebben om te bepalen of langere houdbaarheidsdata echt zoden aan de dijk zouden zetten. Wel stellen ze dat het 'zeer aannemelijk' is dat een verlengde THT de voedselverspilling verkleint.

Staatssecretaris Dijksma concludeert op basis van het onderzoek dat het niet zinnig is om aan de huidige wetgeving omtrent de THT-datum te tornen, zo liet ze de Tweede Kamer deze week weten.

Wel mogen supermarkten zelf de THT-datum veranderen, als ze kunnen aantonen dat het voedsel ook na de houdbaarheidsdatum van de producent nog veilig is. Maar dat gebeurt vrijwel niet. Outletuitbater Stam: 'Het kost je geld: of voor een onderzoek, of voor een boete.'

Stam is van mening dat grote supermarktketens vanwege die houdbaarheidsdatum zo veel weggooien 'dat je heel Amsterdam ervan te eten kunt geven'. Daarom heeft hij sommige supermarkten in de buurt overgehaald hun restpartijen verse producten aan zijn outlet te schenken.

Voor de outlet trekt een vrouw haar kraag omhoog. Uit haar volle boodschappentas steken vier stokbroden van Délifrance, nog drie dagen houdbaar. 'Je bent een dief van je eigen portemonnee als je hier niet koopt.'

Ingeblikte groenten gaan 20 jaar mee

Ontdekt u bij de grote schoonmaak in uw keukenkastjes dat de helft van de producten over de houdbaarheidsdatum heen is? Vooral niet meteen in de vuilnisbak gooien, zegt microbioloog Marcel Zwietering, maar met het gezonde verstand een afweging maken. Drie weetjes en tips.

DE HOUDBAARHEIDSDATUM

Er bestaan twee soorten houdbaarheidsdata: 'te gebruiken tot' (TGT) en 'ten minste houdbaar tot' (THT). Die eerste is voor verse, onbewerkte producten: onbewerkte vleeswaren, zakjes gesneden groente, verse vis. De TGT-datum is een harde richtlijn, als je het product na de datum gebruikt, loop je risico dat het bedorven is. Op het merendeel van de voedingsmiddelen staat een THT-datum. Dat is geen veiligheidsadvies, maar een kwaliteitsgarantie van de producent. 'Producten eten die de THT-datum zijn gepasseerd, is zelden schadelijk voor de gezondheid. Dat wil niet zeggen dat het altijd aan te raden is. Een oude zak meel wordt een beetje muffig, oude chocola slaat wit uit, chips en koekjes worden taai. Sommige producten kun je na een eeuw nog eten', zegt Zwietering.

ZOUT, RIJST, MEEL, AZIJN, INGEBLIKTE GROENTEN EN SOEPEN: NA 20 JAAR NOG PRIMA TE ETEN

'Ik heb weleens kant-en-klaarmaaltijden van het leger gegeten die 40 jaar oud waren. Het smaakte prima. Als producten gesteriliseerd zijn, ook vlees en vis, kan er echt niet zo veel verkeerd gaan. Verder moet je natuurlijk gewoon goed ruiken en proeven. Veel ouderen doen dat trouwens bijna als automatisme.'

VOLG HET BEWAARADVIES OP

Behalve een TGT- of THT-datum staat er vaak ook een bewaaradvies op het product, zoals: 'koel en droog bewaren'. Daarover bestaat veel misverstand, zegt Zwietering. Veel mensen denken dat met 'koel' de koelkast wordt bedoeld. Dat is niet zo. Als op het etiket staat dat een product koel en droog moet worden bewaard, kun je daaraan zelf 'donker' toevoegen. Dus het liefst in een keukenkastje, of in een niet te vochtige kelder. Als er staat 'gekoeld bewaren', zoals bij melk, moet het wel in de koelkast. Als je de koelkast op 8 graden hebt staan, klopt de houdbaarheidsdatum. Maar zet je de koelkast wat lager, op 4 graden, zijn ze vaak wel een week langer houdbaar.'

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden