Lekker doorrommelen

De kilometerheffing, de ov-chipkaart, het elektronisch patiëntendossier: in beginsel zijn het stuk voor stuk misschien prachtige projecten, maar bij de uitvoering gaat van alles mis....

Het ministerie van Verkeer en Waterstaat wordt door oppositiepartij VVD geregeld een oude wasmachine genoemd. Je stopt er mooie ideeën in, maar ze komen er zwaar verwassen uit. Neem de ov-chipkaart. Nog maar een jaar geleden was die het kroonjuweel van het departement – nu lacht iedereen in z’n vuistje om de soap die chippen in het openbaar vervoer heet.

Verkeer en Waterstaat staat niet alleen als het om haperende projecten gaat. Wat te denken van P-Direkt, een nieuw salarissysteem dat duizend ambtenaren overbodig zou maken. Het ICT-project van Binnenlandse Zaken flopte jammerlijk en kostte ruim 20 miljoen euro. De Algemene Rekenkamer publiceerde deze week een rapport met de strekking dat dit soort ICT-projecten bij de overheid sowieso een rommeltje is.

Denk aan het geklungel met de toeslagenfabriek bij de Belastingdienst (Financiën). Of aan het ambitieuze elektronische patiëntendossier (Volksgezondheid), waarover ingewijden zeggen: ‘Natuurlijk gaat dat er niet komen. Artsen zijn het al niet met elkaar eens in de operatiekamer, laat staan dat ze afspraken kunnen maken over zoiets ingrijpends als een elektronisch, pluriform patiëntendossier.’

Kort geleden presenteerde het kabinet met veel fanfare het nieuwste megaproject: de kilometerheffing, die vanaf 2011 moet worden ingevoerd. Dat moet een landelijk dekkend systeem worden waarbij auto’s gaan betalen per kilometer; de prijs wordt bepaald door onder meer milieukenmerken. Dat is nog nergens ter wereld vertoond – en dan mag het ook nog eens niet te veel kosten.

Verkeersminister Eurlings denkt die kar wel te kunnen trekken. De Volkskrant geeft hem, en andere bewindslieden die nog grote dingen van plan zijn (denk aan het elektronisch kinddossier van minister Rouvoet van Jeugd en Gezin), een waarschuwing mee. Let op de tien plagen van het grote project.

Met stip op nummer 1: de politicus

Met stip op nummer 1: de politicus
De minister wil een grote daad verrichten; een daad die haar of zijn naam voor altijd in de geschiedenisboekjes zet. Maar ja, zo’n daad moet ook worden uitgevoerd. Het is sexy om te roepen dat je een weg gaat aanleggen, het is niet sexy om je in het woud van rekenmodellen te begeven.

Met stip op nummer 1: de politicus
Daarbij heeft de minister ook nog eens met Kamerleden te maken. Die hebben vooral één ding voor ogen: zorgen dat ze bekend worden, zodat ze bij de volgende verkiezingen weer een plek in het parlement krijgen. De overlevingsstrategie van de oppositie is gaten slaan in het project: mankementen blootleggen en de boel opblazen. Zo hamert de oppositie erop dat de ov-chipkaart gehackt kan worden, maar vertelt die er niet bij dat diezelfde kaart wél in Londen en andere wereldsteden naar tevredenheid wordt gebruikt.

Plaag nummer 2: de gretige jurist

Plaag nummer 2: de gretige jurist
Samenwerken is lastig. Het wantrouwen tussen overheid (als opdrachtgever) en bedrijven (de aannemer en de uitvoerder) is diepgeworteld. Dat lossen de partijen graag op met een jurist: gewoon alle contracten volledig dichttimmeren. Maar ook op zo’n manier dat alle partijen zich alleen aan het eigen juridisch omschreven takenpakket houden. Dat ging goed mis op het Bos en Lommerplein, in Amsterdam, waar een wooncomplex op instorten stond. Als iemand bij de gemeente, of iemand van de meer dan vijftig onderaannemers, het geheel had overzien, dan had men kunnen weten dat het op cruciale plekken ontbrak aan gewapend beton.

Plaag nummer 3: de mondige burger

Plaag nummer 3: de mondige burger
De politicus die wat langer meeloopt, wordt weemoedig als het gaat om het spoorlijntje dat zo, zonder maatschappelijke strubbelingen, werd aangelegd. Enkele decennia terug verhuisde de brave burger gewoon als de overheid een spoorlijn door zijn huis had gepland, zonder tonnen schadevergoeding te vragen.

Plaag nummer 3: de mondige burger
Maar de burger raakte sinds de jaren van de wederopbouw steeds beter opgeleid en wist de weg naar bezwaarprocedures, de rechter en de media steeds beter te vinden. Zo wordt overal in het land de aanleg van schoolpleintjes tegengehouden, omdat het speelkwartier overlast zou kunnen veroorzaken.

Plaag nummer 3: de mondige burger
Voorlopig hoogtepunt was het jammerlijke einde van de geplande A6-A9. Deze weg door ’t Gooi werd door goedgebekte bewoners (Georgina Verbaan, Wim de Bie, Claudia de Breij) effectief de nek om gedraaid. Nu ligt er een nieuwe variant, vlak langs de Bijlmer. In deze Vogelaarwijk wonen wat minder bekende Nederlanders die kunnen protesteren.

Plaag nummer 4: overmoed

Plaag nummer 4: overmoed
De verantwoordelijke politicus wijst graag naar de mondige burger, die wel minder files wil, maar geen snelweg door zijn achtertuin. Maar Den Haag scoort ook heel graag. Nederland wil graag het modernste jongetje van de klas zijn, want na de Deltawerken wil het niets liever dan innovatieve dingen bedenken. Zoals een Tulpeneiland in zee.

Plaag nummer 4: overmoed
Die drang naar nieuwe dingen, mondt soms uit in drama’s. Zo constateerde de commissie-Dijsselbloem, die onlangs met een beschuldigende vinger naar de politiek wees: de vernieuwingsdrang heeft geleid tot een haperend onderwijssysteem.

Plaag nummer 5: gierigheid

Plaag nummer 5: gierigheid
Tegenover de natuurlijke drang het mooiste en het nieuwste te bestellen, staat de onbedwingbare neiging voor een dubbeltje op de eerste rang te willen zitten. De reden is simpel: hoe lager de kosten worden voorgesteld, hoe groter de kans dat de minister van Financiën en de Tweede Kamer in zullen stemmen.

Plaag nummer 5: gierigheid
Ellenlange, hevige debatten zijn gevoerd over de kostenoverschrijdingen van de Betuwelijn. Maar, zegt de Deense hoogleraar en megaprojectenexpert Bent Flyvbjerg al jaren: ‘De Betuweroute is nog geen rampenproject.’ Oké, de lijn kostte uiteindelijk bijna 5 miljard euro. Maar volgens internationaal onderzoek bedroeg de kostenoverschrijding uiteindelijk 3 procent. Best netjes.

En dan de natuur, plaag nummer 6: het zielige diertje

En dan de natuur, plaag nummer 6: het zielige diertje
Heeft de moderne burger zijn weg naar de rechter gevonden, een baaierd aan belangenclubs heeft er zijn dagtaak van gemaakt. Het zielige (bijna uitgestorven) diertje – we herinneren ons de korenwolf, de rugstreeppad, en de oeverzwaluw die de aanleg van een talud bij de A16 wekenlang ophield – staat symbool voor alle bezwaren die de milieulobby heeft gevonden om stokken in de wielen van grote projecten te steken.

Plaag nummer 7: laffe bestuurders.

Plaag nummer 7: laffe bestuurders.
Wie aan een mooi avontuur begint, maakt het ook af. Dat klinkt mooi, maar voor Haagse begrippen is die leus een sprookje. Weinig ministers kunnen een project daadwerkelijk afronden in de vier korte jaren dat ze het departement besturen. Ga maar na: het elektronisch kinddossier is na jaren debatteren nog niet eens in de grondverf gezet.

Plaag nummer 7: laffe bestuurders.
In de weerbarstige taxibranche maakte staatssecretaris Tineke Huizinga van Verkeer en Waterstaat het er niet makkelijker op door de invoering van de nieuwe ritprijs drie keer uit te stellen. Chauffeurs weigerden tot op het laatst hun meter aan te passen, want ‘ze rommelen toch maar wat aan, daar in Den Haag’.

Plaag nummer 8: die vermaledijde overheden onder het Rijk.

Plaag nummer 8: die vermaledijde overheden onder het Rijk.
Is het besluit in de loopgraven van coalitiestad Den Haag eindelijk genomen, dan zijn daar nog de gemeentes en de provincies – burgemeesters, wethouders en andere bestuurders die ook een mening hebben. De oplossing daarvoor is meestal: een grote zak met geld.

Plaag nummer 8: die vermaledijde overheden onder het Rijk.
Zo is het volgende verhaal over de Betuwelijn een klassieker: een groep Kamerleden stapte op een goede middag in een busje en reed langs het geplande traject. Bij elke gemeentekern die het busje passeerde, werd een tunneltje beloofd, een extra beschermingswal of een iets luxere spoorwegovergang.

Plaag nummer 8: die vermaledijde overheden onder het Rijk.
Aan het eind van het ritje had de Kamer een kleine miljard gulden uitgegeven om de gemeentes mild te stemmen.

Nummer 9: adviescommissies en andere polderclubs

Nummer 9: adviescommissies en andere polderclubs
Het scheelde niet veel, of vorig jaar was voor de kust van IJmuiden begonnen met de aanleg van een enorm windmolenpark. Er was een positieve ‘milieu-effectrapportage’ geschreven, wat in de regel betekent dat er bij het Rijk geen obstakels meer zijn. Het wachten was op het definitieve groene licht vanuit het ministerie. Dat bleek buiten de waard gerekend. In de krochten van het departement bleek zich nog een Nautische Adviescommissie te bevinden, en die zette een grote streep door de plannen: het park zou te gevaarlijk zijn voor de scheepvaart.

Nummer 9: adviescommissies en andere polderclubs
Nederland wemelt van dit soort commissies, die vaak zijn ingesteld door de overheid zelf. Ook verenigingen van vakbonden, werkgevers en allerhande andersoortige belangen verwachten inspraak bij grote projecten. Draagvlak creëren, noemt Den Haag dat. Maar dat draagvlak is wel broos.

Tja, dan plaag nummer 10: de media

Tja, dan plaag nummer 10: de media
Een groot project is niet compleet zonder tegenstanders die de weg weten te vinden naar kranten, tijdschriften, televisie en radio. Die zijn ook niet te beroerd het dreigende onheil breed uit te meten.

Tja, dan plaag nummer 10: de media
Vijf verzakkende huizen in de Amsterdamse binnenstad vanwege de nieuwe metrolijn: voorpaginanieuws. Nieuwe berekeningen waaruit blijkt dat de vijfde baan op Schiphol meer lawaai zal veroorzaken: een wekenlange serie in de krant. Een huis dat moet wijken voor de verbreding van de A4: opening journaal. Leed is lekker, voor elk medium.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden