Lekkende tentjes, blubber en ziekten: zo leven vluchtelingen in de 'openluchtgevangenis' op dit Griekse eiland

Voor sommigen is zelfmoord de enige uitweg

Het asielzoekerskamp op het Griekse eiland Samos is berekend op 700 mensen, maar in de lekkende tentjes zitten soms wel drie keer zoveel vluchtelingen. Hun situatie is zo uitzichtloos dat sommigen een zelfmoordpoging als enige ticket uit de koude blubber zien.

Foto Nicola Zolin

Er zijn weinig plekken in Europa waar zo eensgezind over de vluchtelingencrisis wordt gedacht als hier, op dit kleine eiland in de Egeïsche Zee. Want vraag het linkse politici of juist die van rechts, vraag het de vrijwilligster die gitaarles geeft aan Syrische kinderen, de boer wiens olijfbomen illegaal worden gekapt als brandhout of de medewerker van de UNHCR die tenten uitdeelt: iedereen op het Griekse Samos wil zo snel mogelijk van de migranten af.

Sterker nog: zelfs de vluchtelingen, die honderden dollars betaalden om hierheen te worden gesmokkeld, kunnen niet wachten om dit vermaledijde eiland eindelijk te verlaten.

'Griekenland is een vreemd land', zegt Abbas Al Shukur (28). 'In Irak was het in de winter gewoon koud, maar hier wordt het vooral nat. Zelfs als het niet regent, is 's avonds alles vochtig.' Hij wijst naar zijn koepeltentje van 15 euro dat sinds drie maanden dienstdoet als thuis. Hoewel zijn tentje op houten pallets staat om de blubber buiten te houden, trekt het vocht toch via het hout zijn lichaam in, vertelt hij.

Al Shukur is een van de duizenden asielzoekers die deze winter doorbrengen op een van de Griekse eilanden voor de Turkse kust. Het is de derde winter op rij dat vluchtelingen aangewezen zijn op wat de Grieken smalend hun 'openluchtgevangenissen' noemen. Het is de derde winter op rij dat de grens van Europa bestaat uit lekkende koepeltentjes.

Kijkt Al Shukur vanuit zijn tent naar links, dan ziet hij een prachtige stad met witte huisjes en een haven waar het naar gegrilde inktvis ruikt. Maar draait hij zijn hoofd naar rechts, dan ruikt hij de pis en ziet hij beton, scheermesjesprikkeldraad, plastic en blubber. 'Ik wil hier zo snel mogelijk weg', zegt hij. 'Wij willen hier allemaal zo snel mogelijk weg.'

Dit Iraakse gezin, met aanvraagpapieren voor asiel in Griekenland, bivakkeert buiten het kamp, omdat binnen de hekken geen plaats meer voor hen is. Foto Nicola Zolin

Turkse radiozenders

Het eiland Samos ligt in zo'n uithoek van Europa dat de autoradio alleen Turkse muziekzenders ontvangt. Het asielzoekerskamp heeft officieel ruimte voor zevenhonderd vluchtelingen, terwijl er in wisselende formaties tot wel drie keer zoveel mensen bivakkeren. In de praktijk betekent dat een zee van koepeltentjes, opgezet zowel binnen als buiten het hek.

Vanwege de slechte omstandigheden lobbyden mensenrechtenorganisaties al weken bij de Griekse regering en de Europese Unie om alle vluchtelingen voor de winter over te brengen naar het vasteland, waar betere opvangplekken zijn. Griekenland stemde deels toe door in de laatste weken zo'n vijfduizend vluchtelingen naar het vasteland te verschepen. Maar op 21 december, de eerste dag van de winter, zaten nog altijd 13.500 asielzoekers vast op de eilanden.

De Irakees Al Shukur kampeerde eerst in een olijfgaard op de heuvels, maar vanwege een gebrek aan water en stroom besloot hij een paar weken geleden dichter naar het kamp te trekken. 'Ik blijf liever aan de buitenkant van het hek, omdat er binnen te veel mensen zijn en er zo'n agressieve sfeer hangt', zegt hij. 'Mensen drinken, ze vechten, ze schreeuwen.' Het is dezelfde reden die ook de buren van Al Shukur geven, een echtpaar dat een tent deelt met hun drie jonge zoons en een kleine elektrische warmeluchtblazer. Op de grond hebben ze dekens neergelegd die als matras fungeren. Hun dekbedden hangen buiten te drogen aan het scheermesjesprikkeldraad, allemaal zwart uitgeslagen van de schimmel.

Vluchtelingen uit Syrië en Irak proberen vis te vangen op een pier in de Egeïsche Zee. Foto Nicola Zolin

De Griekse regering weigert journalisten de toegang tot de kampen, en wie toch binnen weet te komen, begrijpt waarom. Er rennen kinderen op blote voeten door de modder. Een familie heeft uit ruimtegebrek een tent opgezet achter de vijf toilethokjes, waarvan er drie tot de nok toe gevuld zijn met pis en meer. Overal ligt plastic afval. De ramen zijn gebroken en verwarmingen zijn stuk. Vrijwel iedereen klaagt over de urenlange rijen voor het eten, over het chronisch gebrek aan medisch personeel en over de watervoorziening in het kamp, die de hoeveelheid gebruikers niet aankan waardoor er vaak uren, en soms hele dagen, geen water is.

'Zeker nu het winter is, maken we ons veel zorgen om de situatie op de eilanden', zegt Rose de Jong, leider van de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR op Samos. 'Het is koud, vochtig, te druk en onhygiënisch. De situatie is nog slechter dan vorig jaar.' Op de andere 'hotspoteilanden' is de ellende vergelijkbaar, zegt ze. Vorige week braken er op Lesbos brand en rellen uit in het overvolle kamp, waarbij in totaal vijftien gewonden vielen.

Kijkt Abbas Al Shukur vanuit zijn tent naar links, dan ziet hij een prachtige stad met witte huisjes en een haven waar het naar gegrilde inktvis ruikt. Maar draait hij zijn hoofd naar rechts, dan ruikt hij de pis en ziet hij scheermesjesprikkeldraad: 'Wij willen zo snel mogelijk weg.' Foto Nicola Zolin

Buurtmilitie

Het bouwen van extra kampen is vaak ook geen optie op de eilanden, omdat de Grieken daar mordicus tegen zijn. Tijdens een buurtvergadering in Mytilinioi, een dorpje midden op Samos, is een paar weken geleden zelfs voorgesteld een gewapende buurtmilitie op te richten om vluchtelingen uit de straten te jagen, zegt deelraadvoorzitter Giorgos Eleftheroglou. Vooral het plan om vluchtelingen onder te brengen in leegstaande huizen stuitte op veel woede in zijn dorp.

'Wij zijn blij dat er de laatste weken meer vluchtelingen naar het Griekse vasteland worden overgebracht, maar het is nog lang niet genoeg', zegt De Jong van de UNHCR. Vooralsnog krijgen de meest kwetsbare vluchtelingen voorrang, wat in de praktijk betekent dat het enige ticket uit de koude blubber een ernstige ziekte, een zwangerschap of een zwaar psychisch probleem is.

Kinderen spelen buiten het kamp. Foto Nicola Zolin

Precies op zo'n ticket hoopt Mohammed Ali (21), in wiens medisch dossier staat dat hij in november zelfmoord wilde plegen. Ali woont in het kamp en slikt sinds drie weken Remeron, een van de zwaarste antidepressiva. Volgens zijn documenten lijdt hij aan een extreme posttraumatische stressstoornis, zelf houdt hij het op 'de zenuwen'.

'Als ik de zenuwen krijg, begin ik mezelf pijn te doen', zegt hij. 'Vrijdag kwamen ze voor het laatst. Het begint hier, in mijn handen. Al mijn vingertopjes trekken dan opeens naar de topjes van mijn duimen toe en beginnen heel hard te duwen. Uit zichzelf. Dan krijg ik een kramp die eerst naar mijn schouders gaat en daarna helemaal naar mijn benen trekt, waardoor ik op de grond val. Daarna gaat mijn adem zo hard tekeer dat ik flauwval.'

Ali kwam op 9 augustus aan op Samos. Zijn huis in Aleppo was aan stukken geschoten, zijn moeder overleden, zijn jonge broertje had beide benen verloren, zijn vader was in het ziekenhuis terechtgekomen en zijn beste vriend was in twee stukken op straat uiteengereten. Daarna vertrok hij, samen met zijn oudere broer, die over zijn hele lichaam littekens heeft nadat hij in brand was gevlogen bij een aanval waarbij zijn zwangere vrouw omkwam.

Foto Nicola Zolin

'Ik moet hier eigenlijk weg, want ik krijg van alles hier de zenuwen. De ziekten die hier rondzweven en het plastic en de stank en alle ruzies en het geweld.' Ali knijpt in zijn vuisten tijdens het praten. 'De rij bij het eten bezorgt me de zenuwen, net als de rij bij de dokter, de kinderen die hier spelen met afval, de overlopende wc's.'

Uit angst voor de zenuwen blijft hij de hele dag in zijn container. Het enige uitje dat Ali zichzelf toestaat, is een wandeling naar de plek met gratis internet. Daar downloadt hij de televisieserie Ahl el Raya, die hij de rest van de dag binnen bekijkt.

Een vrijwilliger uit Alaska geeft muziekles. Foto Nicola Zolin

Paniekaanvallen

Ali's mentale staat is geen uitzondering. In het plaatselijke ziekenhuis van Samos meldden zich dit jaar bijna twee keer zoveel vluchtelingen als vorig jaar; momenteel zijn het er ruim dertig per dag. 'We zien dagelijks hysterische aanvallen en paniekaanvallen en ongeveer een keer in de week een zelfmoordpoging', zegt directeur Nikolaos Kaklamanis. 'Sommigen mensen nemen te veel pillen of lopen de zee in, anderen snijden zich in hun armen of steken zichzelf in brand.'

Kaklamanis zucht. Sinds de Griekse regering beloofd heeft de meest kwetsbare vluchtelingen naar Athene over te brengen, is een nieuw fenomeen ontstaan op de eilanden: zelfmoordpogingen in de hoop als 'kwetsbaar' te worden aangemerkt. 'Dat zijn dus jongens en meisjes die geen zelfmoord plegen om een einde aan hun leven te maken, maar om een einde aan dit leven te maken. Dat geeft wel aan wat voor diepe wanhoop hier regeert.'

Foto Nicola Zolin

Waarom de hotspoteilanden zo vol zijn

Samos vormt met de Griekse eilanden Lesbos, Chios, Kos en Leros een barrière voor vluchtelingen die via Turkije Europa proberen te bereiken. De zogenoemde hotspoteilanden hebben die functie sinds begin 2016. Tot die tijd konden migranten relatief gemakkelijk doorreizen naar Noord-Europa, maar in maart van dat jaar sprak de EU met Turkije af dat migranten voortaan zouden worden teruggestuurd naar Turkije.

Alleen vluchtelingen voor wie Turkije te gevaarlijk zou zijn, zoals Syrische Koerden en christenen, mochten in Griekenland blijven. Zij moesten alleen wel op de vijf eilanden hun asielaanvraag uitzitten, om illegaal doorreizen naar andere Europese landen te voorkomen.

Na anderhalf jaar blijkt dat het plan nauwelijks werkt. Asielzoekers die terug moeten naar Turkije gaan vrijwel altijd tegen die beslissing in beroep, waardoor hun procedures maanden tot zelfs jaren kunnen duren. Er keren daarom nauwelijks vluchtelingen terug naar Turkije, terwijl er ondertussen wel nieuwe vluchtelingen bijkomen. De laatste vijf maanden kwamen meer dan achtduizend nieuwe vluchtelingen aan op de eilanden, terwijl er sinds maart 2016 slechts vijftienhonderd werden teruggestuurd naar Turkije. Het gevolg: overvolle kampen.

Meer over