Nieuws

Leidt de gearresteerde Jos van Wijk een criminele organisatie of biedt hij ‘regie over het levenseinde’?

Jos van Wijk, de voorzitter van Coöperatie Laatste Wil (CLW), is gearresteerd. Hij wordt verdacht van deelname aan een criminele organisatie die helpt bij zelfdoding of plannen hiertoe beraamt. Hulp bij zelfdoding is in Nederland verboden.

Jos van Wijk in 2019.  Beeld Arie Kievit
Jos van Wijk in 2019.Beeld Arie Kievit

Van Wijk (73) werd dinsdag opgepakt in Apeldoorn. Bij de aanhouding werd zijn woning doorzocht. Ook op een andere plaats in Nederland deed de politie een huiszoeking. Van Wijk zit voorlopig vast en werd op woensdag voor het eerst verhoord. Volgens justitie wordt in het onderzoek naar Van Wijk ook gekeken ‘naar de rol van CLW’. Zijn arrestatie volgt op de aanhouding eind juli van Alex S., een 28-jarige man uit Eindhoven die volgens het Openbaar Ministerie (OM) een zelfdodingspoeder verkocht en lid was van CLW.

CLW zet zich al jaren in voor een waardig levenseinde, zonder tussenkomst van een arts, voor mensen die vinden dat hun leven voltooid is of voor wie het niet mogelijk is om euthanasie te krijgen. In 2017 lanceerde de coöperatie ‘Middel X’, een wit poeder dat een humane dood zou veroorzaken. Het ledental groeide daarna explosief, tot ruim 27 duizend nu.

Hulp bij zelfdoding

In principe is Middel X legaal. Het wordt onder meer als conserveermiddel gebruikt. Het verstrekken van het middel aan mensen die zelfmoord willen plegen, kan echter als hulp bij zelfdoding worden gezien en is dus mogelijk strafbaar. Het bestuur van CLW heeft altijd gezegd alleen informatie over het middel te verstrekken, en niet het middel zelf.

‘Tijdens het verhoor is Jos van Wijk tot nu toe geen enkele, individuele zelfdoding voorgelegd’, zegt zijn advocaat Tim Vis. ‘We hebben geen concrete gevallen gehoord waarmee hij in verband wordt gebracht. Het enige wat hem wordt verweten, is dat hij lid zou zijn van een criminele organisatie. Maar CLW doet juist alles om binnen de kaders van de wet te blijven. Er is geen sprake van welk oogmerk dan ook om de wet te overtreden.’

De arrestatie is ‘onnodig en zeer belastend voor iemand die zich altijd coöperatief en transparant heeft opgesteld’, aldus advocaat Vis. ‘Hiermee criminaliseert het OM voorzitter Van Wijk en alle leden van de organisatie. Zij worden weggezet alsof ze iets immoreels doen. Maar het enige wat ze willen, is regie over het eigen levenseinde.’ Dat de voorzitter wordt vastgehouden, beschouwt de advocaat als ‘spierballenvertoon’ van justitie. ‘Ik hoop dat hij de rest van het onderzoek in vrijheid af mag wachten.’

Verspreiding Middel X

Het is niet de eerste keer dat justitie onderzoek doet naar CLW. Via zogenaamde inkoopgroepen wilde CLW in 2017 Middel X verspreiden onder de leden, die ieder een persoonlijk kluisje met daarin het middel zouden krijgen. Daarop kondigde het OM in maart 2018 een strafrechtelijk onderzoek aan en riep het de coöperatie op hun activiteiten te staken. CLW stopte destijds de inkoopgroepen. Uit onderzoek van de Volkskrant blijkt dat de verspreiding van Middel X vervolgens verder ging via een ondergronds netwerk.

Na de aanhouding van Alex S. in juli meldde het OM dat hij Middel X aan honderden mensen zou hebben verkocht, onder meer via Marktplaats. Volgens het OM overleden daardoor minstens zes mensen. Het onderzoek naar S. loopt nog.

Het bestuur van CLW besloot na de aanhouding van S. deze zomer om hun ‘huiskamerbijeenkomsten’ voorlopig te staken. Op deze bijeenkomsten wordt in principe alleen informatie verstrekt, maar het bestuur wilde zeker weten dat er geen strafbare feiten waren gepleegd en wilde zijn leden en gespreksleiders beschermen tegen mogelijke vervolging door het OM.

Eerder zei het bestuur zich ervan bewust te zijn dat leden onderling adressen uitwisselen waarop het middel te bestellen is. ‘Wij horen alleen soms van mensen dat ze het hebben gekregen – en dan zijn we blij voor hen’, zei bestuurslid Petra de Jong tegen de Volkskrant in mei 2019. ‘Onder de radar gebeurt nu veel’, zei Van Wijk. ‘Dat hebben we wel in de gaten.’

Aangifte na overlijden

Vorig jaar deed de moeder van een 28-jarige vrouw die overleed na inname van Middel X aangifte tegen CLW. Haar dochter nam in september 2020 het middel. Vlak daarna kreeg ze spijt en belde ze 112. Een dag later overleed ze. Haar nabestaanden vonden gegevens die deden vermoeden dat het dodelijke middel werd verstrekt door iemand gelieerd aan CLW.

Of de zaak direct verband houdt met de recente arrestatie, wil justitie niet zeggen. De moeder van de 28-jarige vrouw hoopt volgens haar advocaat Sébas Diekstra dat ‘met de aanhouding van Van Wijk een einde komt aan de verdere verspreiding van dit zogenaamde humane zelfdodingspoeder, en dat mensen met ernstig psychische problemen en suïcidale gedachten voortaan echt geholpen zullen worden’.

De afgelopen jaren probeerde CLW op meerdere manieren de mogelijkheden rond een levenseinde in eigen regie te verruimen. Zo wordt er een plan uitgewerkt voor het opzetten van een proeftuin, waarin enkele duizenden mensen onder begeleiding de mogelijkheid krijgen om over Middel X te beschikken.

Via een bodemprocedure tegen de staat probeert CLW, samen met dertig burgers, momenteel hulp bij zelfdoding te legaliseren. De huidige euthanasiewetgeving zou in strijd zijn met het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Het recht op eerbiediging van het privéleven houdt volgens CLW in dat een mens zelf mag beslissen hoe en wanneer te sterven. Het proces tegen de staat kan nog jaren duren.

Praten over gedachten aan zelfdoding kan bij 113 Zelfmoordpreventie. Bel 0900-0113 voor een gesprek. U kunt ook chatten op www.113.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden