Analyse

Leider grootste partij is nu de sta-in-de-weg bij de formatie

Premier Mark Rutte is zwaar gehavend door het debat over de Omtzigt-affaire. Zijn gedroomde coalitiepartners D66 en CDA dienden een motie van afkeuring tegen hem in, de oppositie steunde ook de nog zwaardere motie van wantrouwen. Rutte lijkt amper nog in staat om een nieuw kabinet te vormen.

Sigrid Kaag, Mark Rutte en Wopke Hoekstra tijdens het debat over de gelekte stukken van de verkenners.  Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Sigrid Kaag, Mark Rutte en Wopke Hoekstra tijdens het debat over de gelekte stukken van de verkenners.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

‘U heeft Mark Rutte de facto onthoofd’, concludeerde PVV-voorman Geert Wilders nadat D66-leider Sigrid Kaag haar motie van afkeuring had ingediend tegen de man die op weg leek om de langstzittende premier uit de geschiedenis te worden. Kaag sprak het niet eens tegen. Rutte moest zijn eigen conclusies maar trekken, was de boodschap van de D66-lijsttrekker.

CDA-leider Wopke Hoekstra sloot zich daarbij aan. ‘Rutte moet zijn eigen afweging maken.’ Terwijl een deel van de oppositie nog bleef mokken dat CDA en D66 een motie van wantrouwen niet steunden, zat Mark Rutte verstijfd in de bankjes. De motie van afkeuring was een verkapte uitnodiging om alsnog de eer aan zichzelf te houden. Iets wat hij eerder op de dag nog had geweigerd.

Zelfs de VVD-leider moet zien dat een geitenpaadje naar een kabinet Rutte-IV nu wel heel onbegaanbaar lijkt. De linkse oppositie kan na de motie van wantrouwen amper nog met hem in zee. Bij D66 en CDA is het ‘wantrouwen gegroeid’, zoals Kaag het verwoordde. Voor de D66-leider is het ook ‘niet vanzelfsprekend’ dat Rutte het initiatief krijgt bij de formatie.

Eigen voorman

Desalniettemin blijft Rutte aan als demissionair premier. Hij wil proberen om het vertrouwen te herwinnen, maar de VVD-leider gaf over de aangenomen motie van afkeuring ook aan ‘de boodschap goed verstaan’ te hebben. Rutte lijkt vooralsnog een sta-in-de-weg geworden voor de vorming van een nieuw kabinet. Zijn aanwezigheid als VVD-leider maakt andere partijen kopschuw. Dat is een pijnlijke conclusie voor een man die zich de laatste jaren zo nadrukkelijk als een staatsman presenteerde.

Ook de afgelopen dagen bleef hij benadrukken hoe belangrijk het is om snel een nieuw kabinet te vormen. Door zijn optreden in de Omtzigt-affaire is dat alleen maar moeilijker geworden. De vraag die opdoemt: moet een echte staatsman in het landsbelang geen plaatsmaken voor een VVD’er die wel het vertrouwen geniet bij andere partijen?

Rutte heeft zelf in het verleden aangegeven dat hij bij een verkiezingsnederlaag ‘gewoon in de Kamer’ zou gaan zitten. Door zo opzichtig in de fout te gaan ná de verkiezingen ligt die optie weer op tafel. Iemand anders zou dan namens de VVD het initiatief kunnen nemen bij de formatie.

Rutte moet die afweging maken, maar ook de VVD zal voor het eerst in lange tijd weer eens kritisch naar de eigen voorman moeten kijken. Als Rutte toch door wil, zullen de liberalen enorme concessies moeten doen om nog een kans te maken een kabinet te vormen met partijen als D66 en CDA. Zelfs voor de meest loyale VVD’ers zal dat geen prettig vooruitzicht zijn.

D66-leider Kaags toelichting bij het indienen van de motie van afkeuring:

‘Twee weken na de verkiezingen moeten we vaststellen dat deze verkenningsfase is vastgelopen. Mijn vertrouwen in de heer Rutte heeft vandaag een forse deuk opgelopen. De afstand tussen hem en mij is groter. Dat betreur ik, maar ik neem het hem ook kwalijk. Vooral met het oog op de taak die de kiezer ons beiden heeft gegeven: het herstel van Nederland tijdens de crisis en na de crisis, en het herstel van vertrouwen in de rechtsstaat en in de politiek.

‘De manier waarop de verkenning tot nu toe is verlopen, keur ik af. Ik voel me ook verantwoordelijk. Ik keur ook af dat de heer Rutte over collega Omtzigt heeft gesproken. Ik heb mijn twijfels over de ontkenning en ik heb mijn twijfels over de verdediging vandaag, ook gezien het patroon, dat ik vandaag al eerder benoemde. Daarom dien ik vandaag samen met collega Hoekstra een motie van afkeuring in, de meest ernstige inhoudelijke terechtwijzing.’

Podcast

Is er een kabinet zonder Rutte mogelijk? En durft iemand binnen de VVD hem te vertellen dat hij beter kan opstappen? En Sigrid Kaag was pislink, is het geloofwaardig als ze opnieuw naast Rutte gaat zitten? Luister de politieke podcast van de Volkskrant met columnist Sheila Sitalsing, verslaggever Ariejan Korteweg, hoofdredacteur Pieter Klok en presentator Gijs Groenteman.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden