KLOPT DIT WEL?

Leidde klimaatverandering tot de opkomst van IS?

Berichten verspreiden zich vaak razendsnel, of ze nu kloppen of niet. Wij proberen de zin van de onzin te scheiden. Vandaag: klimaatverandering heeft tot de opkomst van terreurgroep IS geleid.

Een familie Syrische vluchtelingen in een zandstorm bij de Turks-Syrische grens. Droogte als gevolg van klimaatverandering zou een katalysator zijn geweest van de onrust in Syrië die tot de burgeroorlog leidde. Beeld epa

Het is eigenlijk allemaal een beetje onze eigen schuld, dat gedoe met die Islamitische Staat. Niet alleen waren die lui er nooit geweest als we Irak niet waren binnengevallen, maar ook - hier komt 'ie - als we niet zo veel van het broeikasgas CO2 hadden uitstoten. Want het begon allemaal met klimaatverandering, een extreme droogte in Syrië. Die leidde de burgeroorlog daar en schiep zo ruimte voor IS. De bewering werd afgelopen maand verkondigd door Prince Charles en een aantal online media, zoals De Correspondent en TPO Magazine.

Op zich is het best logisch dat klimaat invloed heeft op het doen en laten van de mensheid en dus ook de opkomst van IS. Een paar voorbeelden: het klimaat zou de ondergang van de Maya's tot de verspreiding van de Vikingen verklaren. Maar de klimaatverandering-islamitische-staat-claim valt op, en wel om twee redenen: zowel IS als klimaatverandering spoken juist nú door ons collectieve bewustzijn. Knoop ze aan elkaar en je hebt gegarandeerd media-aandacht. Dus de vraag is: heeft de opwarmende aarde echt bijgedragen aan de opkomst van IS?

De claim bestaat al langer, waarbij niet de opkomst van IS maar de tussenstap daarnaartoe, de Syrische burgeroorlog, aan het klimaat wordt gekoppeld. Harde klimaatwetenschap werd het pas toen afgelopen januari Amerikaanse wetenschappers onder leiding van Colin Kelley in het blad PNAS wat cijfers narekenden. Syrië kampt wel vaker met droogtes, leggen de onderzoekers uit, maar de laatste was een record: die hield van 2006 tot en met 2009 aan, precies de periode voorafgaand aan de burgeroorlog. Volgens hun berekeningen was dat geen toeval, maar zat toch echt hier klimaatverandering achter. De droogte leidde tot armoede en kleine volksverhuizingen; genoeg voor een burgeroorlog.

Te grote sprong

So far, so good. Vervolgens tonen Kelley en co echter niet onomstotelijk aan dat deze extreme droogte ook maar enige aanzet gaf tot de burgeroorlog in Syrië, immers de noodzakelijke tussenstap voor IS. Op basis van flarden aan anekdotes en losbungelende cijfers leggen ze een aantal niet-indrukwekkende verbanden. Zo menen de wetenschappers op basis van één nieuwsbericht dat ruim anderhalf miljoen mensen vanwege de droogte van het platteland naar de steden trokken, maar officiële cijfers van onder meer de Verenigde Naties schatten het op een veel lagere 250 duizend. Hoe dan ook schrijven de onderzoekers dat ze zich kunnen voorstellen dat zo'n volksverhuizing tot de nodige spanningen moet hebben geleid, waaruit de Syrische burgeroorlog - en dus ook IS - kon ontspruiten. Hun bewijsvoering: een interview met één Syrische boer die er ook zo over denkt.

Erg overtuigend is het dus allemaal niet. De Nederlandse journalist en waterpolitiekwetenschapper Francesca de Châtel erkent in het tijdschrift Middle Eastern Studies dat de droogte weliswaar de ergste uit de recente geschiedenis was, maar ook zij vindt de sprong van daaruit naar de burgeroorlog te groot. Omringende landen als Libanon, Israël en Irak hadden eveneens met een tekort aan regen te maken, maar daar brak geen humanitaire crisis of burgeroorlog uit. Nee, de oorzaak ligt primair bij de Syrische regering van president Bashar al-Assad: die voert al jaren slecht beleid op het gebied van economie, landbouw en waterbeheer. Juist door het verhaal op klimaatverandering af te schuiven, vindt De Châtel, blijven de slechte beslissingen van Assad onderbelicht.

Bijvoorbeeld: puur om economische redenen snoeide Assad in de landbouwsubsidies, een besluit dat net zo goed tot hogere voedselprijzen en onrust leidde. Daarnaast worstelden Syrische boeren al vóór de droogtegolf met watertekorten, omdat sinds de jaren negentig veel boerderijen afhankelijk werden van regenwater in plaats van irrigatie - ook dankzij Assad. Hooguit gaf de extreme droogte een laatste zetje tot onvrede, denkt De Châtel, maar dat was wellicht ook gebeurd als deze minder uitzonderlijk was geweest en dus niet aan klimaatverandering te wijten viel.

Het kernwoord is hier: 'als'. Met zoveel schakels die aan zo'n burgeroorlog en de opkomst van een terreurgroep voorafgaan, is de claim misschien nooit hard te maken.

Oordeel

Beeld de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden