Legers buurlanden plunderen Congo systematisch leeg

De oorlog in Congo gaat steeds meer om grondstoffen. Coltan is belangrijk, en goud niet minder. Het land wordt geplunderd, constateert de VN....

Van onze buitenlandredacteur Wim Bossema

De oorlog in Congo-Kinshasa wordt meer en meer gevoerd om de grondstoffen. Zoals coltan (columbiet-tantaliet), dat in het Westen wordt gebruikt bij de fabricage van mobiele telefoons. De legers van de buurlanden Rwanda en Uganda, die samen met Congolese rebellengroepen ongeveer de helft van Congo in handen hebben, halen de door hen bezette delen van het land systematisch leeg, zo blijkt uit een recent rapport van een onderzoekcommissie van de Verenigde Naties.

Rwanda heeft zelfs gevangenen naar de coltan-mijnen in Congo gestuurd, zo ontdekten de onderzoekers. In een van de mijnen zouden 1500 gevangenen werken. Hen is als beloning strafvermindering beloofd. Soldaten van het Rwandese leger bewaken de dwangarbeiders. De Rwandese gevangenissen zitten nog steeds overvol met Hutu's die worden verdacht van deelname aan de genocide op de Tutsi's van 1994.

Naast coltan worden diamanten, goud en kassiteriet (een soort tinerts) gewonnen en naar Rwanda en Uganda overgebracht. Tropisch hout en koffie zijn andere smokkelwaar. De exportstatistieken van de twee buurlanden verraden de 'handel'. Zo is de goudexport van Uganda sterk gestegen, terwijl het land zelf zeer weinig produceert. Hetzelfde geldt voor diamanten.

De curve van de Ugandese goudexport weerspiegelt het verloop van de oorlog in Congo. Eind 1994 begint Laurent Kabila met steun van Rwanda en Uganda een opstand tegen Mobutu, die hij in een half jaar tijd verslaat. In de eerste jaren onder Kabila neemt de Ugandese goudexport gestaag toe. In 1996 krijgt Kabila ruzie met de Tutsi's in zijn entourage en breekt met Rwanda en Uganda. Uganda's goudexport beleeft kort daarop een dip. In 1998 rukken rebellengroepen met steun van Rwanda en Uganda op en veroveren grote deel van Oost-Congo. Volgens de VN-commissie wordt het veroverde gebied grootschalig geplunderd. De curve van Uganda's goudexport gaat steil omhoog. Vanaf 1999 nemen het leger van Rwanda en hoge militairen uit Uganda de exploitatie van Congo's grondstoffen systematisch ter hand. Ze worden concurrenten en raken slaags. De goudexport van Uganda stabiliseert.

Tussen september 1998 en augustus 1999 werden de voorraden uit Oost-Congo weggesleept. Rwandese soldaten beroofden alle banken. Fabrieken werden gesloopt en de onderdelen naar Rwanda gebracht. Grote partijen tropisch hout werden van de houtmaatschappijen weggehaald. Koffieplantages werden leeggeroofd. In een wildpark dat door Ugandese soldaten werd ingenomen, werden tussen 1995 en 1999 vierduizend olifanten voor hun ivoor gedood, een derde van de totale populatie. In een park in Rwandese handen leefden in 2000 nog maar twee van de voorheen 350 olifantenfamilies. Ook andere dieren, zoals okapi's en gorilla's werden slachtoffer van de strooppartijen.

Van een mijnbouwmaatschappij werd een partij van tussen de twee- en drieduizend ton kasseriet en duizend en 1500 ton coltan naar de Rwandese hoofdstad Kigali overgebracht. De verantwoorderlijke Congolese rebellenbeweging erkent slechts dat tweehonderd ton kasseriet en zes ton coltan is weggehaald; een partij die 722 duizend dollar zou hebben opbracht.

Na de periode van plundering besloot Rwanda de exploitatie van de Congolese grondstoffen georganiseerd ter hand te nemen. Het leger kreeg daartoe een speciale afdeling. Die onderneemt zelf de winning of heft belasting op particuliere bedrijven. Alleen al aan de winning van coltan zou het leger daaraan in anderhalf jaar 250 miljoen dollar hebben kunnen verdienden, becijferde de commissie. Ruim voldoende om de oorlog te financieren.

Uganda pakt de zaak indirecter aan. Daar exploiteren vooral hoge officieren en zakenlieden die nauwe banden hebben met de regering Congo's rijkdommen. De betrokkenheid van het leger blijkt uit de veranderde vervoersstromen: militaire vliegtuigen hebben het moeizame vervoer over land overgenomen. Dat geldt zowel voor de goederenstroom naar Uganda als naar Rwanda.

Tientallen westerse bedrijven zouden betrokken zijn bij de illegale handel en de export naar vooral Europa. Zo zouden vijf bedrijven coltan en kassiteriet naar Nederland bengen: 'Veen, Eagleswings, Patel Warehouse, Afrimex en Chimie Pharmacie'.

Het VN-rapport is het grondigste dat ooit is verschenen over de plundering van Oost-Congo. De commisie noemt namen. De presidenten Museveni van Uganda en Kagame van Rwanda zouden betrokken zijn bij de illegale exploitatie van het buurland. Museveni's jongere broer, een generaal, en diens vrouw zouden in het hart staan van het Ugandese netwerk. De regeringen van Uganda en Rwanda hebben het rapport verworpen als 'fictie' en 'volkomen partijdig'.

De VN-Veiligheidsraad zou volgens de commissie een aantal maatregelen moeten treffen, waaronder sancties, tegen de betrokken regeringen. De kans is klein dat dit op korte termijn gebeurt. De vredesonderhandelingen over Congo-Kinshasa zijn sinds de moord op Kabila en de machtsovername door zijn zoon Joseph begin dit jaar weer op gang gekomen. Uganda en Rwanda hebben een deel van hun troepen uit Congo teruggetrokken, er zijn waarnemers van de VN-vredesmacht in Oost-Congo gearriveerd. De medewerking van de Congolese rebellengroepen en Rwanda en Uganda zijn onontbeerlijk voor het slagen van de operatie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden