Legerdrama Zuid-Afrika legt spanningen bloot

De zwarte luitenant Sibusiso Madubela schoot donderdag in Bloemfontein zeven blanke militairen dood. De beroepsmilitair wilde wraak nemen, dat staat wel vast....

Gewapend met een automatisch geweer ging luitenant Sibusiso Madubela donderdagochtend de kantoren van blanke officieren af. Vijf gebouwen van de administratie op de grote landmachtbasis Tempe bij Bloemfontein deed hij aan, zeven militairen, onder wie de ondercommandant, schoot hij dood. Vier anderen kwamen er met verwondingen af.

Waarom wilde de 28-jarige zwarte beroepsofficier wraak nemen? Die vraag houdt nu de Zuid-Afrikaanse krijgsmacht bezig. Voelde hij zich zo gediscrimineerd dat de stoppen doorsloegen? Was hij gewoon gek?

De militair kan het zelf niet meer vertellen, want hij vond bij de schietpartij zelf ook de dood. Maar het incident bedreigt nu wel het gevoelige proces van integratie in de South African National Defence Force, de krijgsmacht waarbinnen sinds het einde van de apartheid voormalige vijanden met elkaar samenwerken.

De regering en de legertop hebben de tragedie daarom zeer hoog opgenomen. Patrick Lekota, de nieuwe minister van Defensie, reisde donderdag ogenblikkelijk af naar Bloemfontein om de manschappen van de basis toe te spreken. Lekota riep iedereen op de kalmte te bewaren, een oproep die vrijdag werd herhaald door president Thabo Mbeki. Ook opperbevelhebber Siphiwe Nyanda haastte zich meteen naar de basis.

Het drama in Bloemfontein is de eerste grote interne crisis voor het Zuid-Afrikaanse leger, dat sinds vorig jaar onder leiding staat van generaal Nyanda, een veteraan van Umkhonto weSizwe (MK), de voormalige gewapende tak van het ANC. Sinds het ANC in 1994 aan de regering kwam, zijn duizenden leden van MK opgenomen in de rangen van een leger waar van oudsher blanke officieren de dienst uitmaken.

Naast MK'ers traden ook leden toe van APLA, de gewapende arm van het Pan African Congres, de kleine radicale rivaal van het ANC.

Het integratieproces verliep tot dusverre zonder al te grote incidenten. 'Het gaat goed, al zijn er nog wel problemen', is de officiële lijn. Maar volgens insiders broeit het al geruime tijd in sommige eenheden, waar twee culturen - die van een op Britse leest geschoeid conservatief blank leger en die van een zwarte bevrijdingsbeweging met een andere discipline - geregeld hard zouden botsen.

Daarbij speelt ook mee dat de nieuwe legerleiding bezig is met het in hoog tempo vervangen van blanke officieren door zwarten. In de lage rangen zijn zwarte soldaten al in de meerderheid, maar hogerop zitten nog merendeels witte gezichten. Dit zorgt zeker in het middenkader voor wrijving, omdat menige blanke luitenant vindt dat zijn nieuwe zwarte collega's bij lange na niet geschikt zijn om zijn taak over te nemen. Discriminatie en slechte samenwerking liggen snel op de loer.

Veel krijgt de buitenwereld niet van dergelijke spanningen te horen, want de SANDF loopt liever niet te koop met wat in officiële termen 'kinderziekten' wordt genoemd. De ANC-regering hecht er zeer aan de transformatie van het leger juist als voorbeeld te stellen voor samenwerking in het nieuwe Zuid-Afrika. Toen het leger vorig jaar voor het eerst zijn nieuwe rol als vredesmacht voor Afrika oefende met een omstreden interventie in het kleine buurland Lesotho, glom de politieke leiding van trots. Ex-apartheidssoldaten en vrijheidsstrijders broederlijk zij aan zij.

Later bleek dat er aan de voorbereiding van de operatie nogal wat had gemankeerd, en dat er in Lesotho ook flinke problemen waren met de discipline. Meer dan dertig soldaten werden bestraft wegens dronkenschap en ander wangedrag, en volgens sommige bronnen is gebrek aan discipline in het algemeen een groot probleem geworden, vooral bij de oud-vrijheidsstrijders.

Luitenant Madubela kwam van APLA, de bevrijdingsbeweging die zeker in de ogen van conservatieve blanke officieren het minste respect verdient. APLA (African People's Liberation Army) voerde in 1993, terwijl de onderhandelingen tussen het ANC en de blanke regering over een machtsoverdracht in volle gang waren, terreuraanslagen uit tegen burgers.

De kans is groot dat de APLA-luitenant het op de Tempe-basis in Bloemfontein niet makkelijk had. Tempe staat bekend als een conservatief blank bolwerk. Onlangs kwam daar nog een flinke rel naar buiten: een blanke militair met extreemrechtse banden die beschuldigd is van een overval op een legerwagen, waarbij vorig jaar twee zwarte soldaten werden doodgeschoten, bleek nog gewoon op de basis aan het werk.

'Niks bijzonders, iemand is onschuldig tot hij door de rechtbank is veroordeeld', reageerde de blanke basisleiding, maar de verdachte militair werd daarna wel snel overgeplaatst.

Madubela zelf deed dienst bij het 1 Infanteriebataljon. Volgens de woordvoerder van de basis had de luitenant voordat hij aan zijn dolle schietpartij begon gehoord dat zijn soldij was ingehouden, omdat hij enkele dagen zonder verlof afwezig was geweest. 'Misschien had deze man al veel langer spanningen met blanke militairen', zegt een oud-officier van de SANDF. 'Dan kan na zoiets onbenulligs het licht bij hem zijn uitgegaan.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden