Leger Egypte maakt zichzelf onmisbaar

Verkiezingen Egypte zouden weleens kunnen resulteren in een machtsstrijd tussen salafisten en het leger.

In Washington en Brussel is men nog steeds huiverig om de vraag te beantwoorden wat zich op 3 juli nu precies heeft afgespeeld in Egypte. Was het een militaire staatsgreep waarbij het Egyptische leger onder aanmoediging van jonge revolutionairen de wil van een meerderheid van het volk ten uitvoer bracht? Of was het een correctie van de revolutie van februari 2011 of zelfs een nieuwe revolutie? Terwijl het Westen tot woede van de Turkse premier Erdogan nog steeds weigert te spreken over een militaire coup tegen een democratisch gekozen president, lijkt het Egyptische volk zich ruim een week na dato vooral het hoofd te breken over een onverklaarbaar verschijnsel.

Het is geen geheim dat de economische situatie in Egypte tijdens het eenjarig bewind van de Moslimbroeders in snel tempo verslechterde. In de weken voorafgaande aan de afzetting van de president werd de toestand ronduit onhoudbaar. Automobilisten stonden dagelijks urenlang in lange rijen voor benzinestations. Er was plotseling sprake van een acute schaarste aan olie en aardgas - wat zich vertaalde in de voortdurende onderbreking van de stroomvoorziening.

Dit droeg er in belangrijke mate aan bij dat aan de vooravond van 3 juli de volkswoede een kookpunt bereikte, die zich vervolgens richtte op president Morsi. Hij werd persoonlijk verantwoordelijk gesteld voor de haperende voorzieningen.

Het merkwaardige is dat deze dagelijkse kwellingen al enkele dagen na het vertrek van Morsi op wonderbaarlijke wijze als vanzelf verdwenen. Benzinestations hadden plotseling weer voldoende brandstof waardoor lange wachttijden tot het verleden behoorden en ook de elektriciteitsvoorziening verbeterde in rap tempo.

Niemand kan de bestuurlijke incompetentie van de Moslimbroeders ontkennen - zeker in economische aangelegenheden. Maar dit raadselachtige snelle herstel van allerlei tekorten roept vraagtekens op. Waren er in Egypte krachten werkzaam die bewust op dit scenario hebben aangestuurd?

In Egypte vormt de SCAF, de Opperste Raad van de Strijdkrachten, de eerste en de vierde macht wat ze zowel in februari 2011 als op 3 juli 2013 heeft laten zien. Voormalig president Mubarak had de fout begaan zijn zoon Gamel voor te bereiden op de erfopvolging. Gamal kwam echter niet uit de kringen van officieren en generaals, wat het vermoeden wekte dat onder zijn presidentschap de invloed van de legertop aanzienlijk zou afnemen. Vandaar dat de Egyptische legertop op een gunstig moment wachtte om zich van Mubarak te kunnen ontdoen. Deze gelegenheid diende zich februari 2011 aan. De legertop - en niet het volk - dwong Mubarak tot aftreden en werd hierbij bejubeld als beschermer van de volkswil. De legertop wist heel goed dat zijn enige werkelijke tegenmacht in Egypte de Moslimbroeders waren en dat die ongetwijfeld vrije verkiezingen zouden winnen.

De generaals wisten echter ook dat de economische en sociale problemen van Egypte dermate structureel zijn dat niemand ze kan oplossen. In het overdragen van de regeringsverantwoordelijkheid aan de Moslimbroeders zag de legertop de meest geeigende wijze om de Moslimbroeders in een kort tijdsbestek in de publieke opinie te diskwalificeren.

In de euforische stemming van de Februarirevolutie van 2011 werd Egypte voortdurend het Turkse model tot voorbeeld gesteld, maar dit was precies wat de Egyptische generaals wensten te vermijden. Met de mistige Ergenekon-affaire (een veronderstelde staatsgreep) had de AKP-partij van Erdogan de Turkse generaals zwaar vernederd. Met het terugdringen van de macht van het leger kon de AKP pas beginnen toen ze haar politieke macht had geconsolideerd. Morsi bleek daar echter geen geduld voor te hebben. Na zijn verkiezing in juni 2012 herriep hij een constitutioneel decreet dat de SCAF vergaande bevoegdheden had gegeven. Vervolgens verleende hij in november 2012 een groot aantal generaals 'eervol ontslag'. Daarmee riep Morsi de vijandschap van de legertop over zich af.

In Turkije wordt sinds jaren gesproken over het bestaan van een 'deep state' die zou samenzweren tegen de door islamisten geleide regering. Nadat de Moslimbroeders regeringsverantwoordelijkheid hadden gekregen, werd ook in Egypte een deep state gevestigd. Topambtenaren die waren benoemd door Mubarak waren de Moslimbroeders vijandig gezind.

De Constitutionele Hoge Raad verklaarde de verkiezingen voor de Egyptische Tweede Kamer ongeldig, en dit gesloten parlement leek het nieuwe democratische Egypte te symboliseren. Politieke discussies tussen regerings- en oppositiepartijen waren onmogelijk, waarna het debat zich naar de straat verplaatste. Het Tahrirplein ging fungeren als alternatief parlement én volksgericht.

Belangrijker dan deze politieke dimensies zijn echter de economische factoren. Een groot gedeelte van het Egyptische bedrijfsleven is in handen van aanhangers van het oude regime terwijl het Egyptische leger volgens schattingen zo'n 30 procent van de economie beheerst. Het is goed voorstelbaar dat in deze kringen werd besloten in de weken vóór 30 juni de toevoer van brandstoffen aan banden te leggen om aldus te zorgen voor maximale druk op president Morsi.

De vraag is nu hoe het verder zal gaan met Egypte. Opiniepeiler Baseera publiceerde op 25 juni enkele cijfers. Allereerst bleek de populariteit van Morsi in een jaar tijd gedaald te zijn van 78 naar 32 procent. Die cijfers waren echter niet zo interessant. Wél interessant was de constatering van Baseera dat tegelijkertijd de populariteit van allerlei seculiere en liberale partijen nauwelijks was toegenomen. Wat de conclusie rechtvaardigt dat in de te verwachten vervroegde parlementsverkiezingen salafistische partijen waarschijnlijk een grote overwinning gaan behalen.

De Moslimbroeders weigeren te participeren in het politieke proces totdat president Morsi is teruggekeerd op zijn post - wat niet zal gebeuren. Een groot deel van de Egyptische islamisten zal vervolgens radicaliseren en overgaan tot gewelddadige acties die op hun beurt een grotere rol voor het leger lijken te rechtvaardigen.

Tekenend voor de stemming is een opmerking van Mohammed al-Zawahiri, die in de Sinaï een nieuwe jihadistische beweging heeft opgericht die niet tegen Israël, maar tegen Egypte zal strijden. Mohammed al-Zawahiri verklaarde dat de militaire staatsgreep tegen president Morsi bewezen had dat niet ballots (verkiezingen) maar bullets (kogels) de toekomst van Egypte zullen bepalen.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden