Legale immigranten gaan terug, illegale niet

Immigrantenstromen trekken zich weinig aan van restrictief overheidsbeleid. Maar volgens Saskia Sassen leidt het wel tot het ontstaan van een populatie van illegale migranten die langer blijven dan zij zouden doen als ze legaal konden circuleren op de mondiale arbeidsmarkt....

IMMIGRATIE wordt beschouwd als een dreigende, wassende en ongecontroleerde stroom van armoede en ellende naar de welvaart van 'onze' landen. Dit is een steeds terugkerend thema in het Westen. Maar tegenwoordig weten we meer dan vroeger. Emigratie omvat bijna altijd maar een klein deel van de bevolking van een land. Behalve in geval van politieke terreur en hongersnood bedenken mensen zich wel twee maal voor zij huis en haard verlaten.

Naar verhouding hebben heel weinig bewoners van het Indiase subcontinent de mogelijkheid gebruikt om naar Groot-Brittannië te komen, voordat de immigratiewet in 1960 werd aangescherpt. Toch heerste er destijds grote armoede in India en Pakistan.

Dat bleek evenmin het geval aan het eind van de jaren tachtig toen sommigen beweerden dat iedereen uit Oost-Europa naar Duitsland wilde trekken. De meeste immigranten naar Duitsland waren etnische Duitsers uit Oost-Europa, die als het ware naar hun vaderland terugkeerden, en 'zigeuners' of Roma uit Roemenië, die daar werden vervolgd.

In veel landen bestaat ongetwijfeld een kleine vastbesloten minderheid die hoe dan ook weg wil. Er bestaat een grijs gebied van potentiële emigranten die wel of niet willen vertrekken, afhankelijk van de omstandigheden. Maar de grote meerderheid van de bevolking van arme landen zal emigratie niet overwegen.

Een ander belangrijk, maar weinig bekend feit is dat slechts een minderheid van de inwoners van de Europese Unie van de gelegenheid gebruik maakt om binnen de EU te migreren, zelfs als er een prikkel bestaat in de vorm van aanzienlijke inkomensverschillen tussen verscheidene lidstaten. Recent cijfermateriaal wijst op heel weinig grensoverschrijdend verkeer. Slechts vijf miljoen van de EU-ingezetenen werkt buiten de eigen lidstaat op een totale bevolking van 344 miljoen Europeanen.

In de gastlanden zijn de immigranten eveneens een minderheid. Onder de bevolking van de EU bedraagt het aantal immigranten 5 procent, in de VS 9 procent.

In de acht grootste EU-landen wonen twee miljoen mensen uit Noord-Afrika, een groep die vooral debat heeft uitgelokt. Dat getal komt neer op 14,5 procent van de 5 procent van de totale immigrantenpopulatie in de EU. Dezelfde bezorgdheid is ontstaan over de Turken, ook al gaat het om minder dan 2 procent van de Duitse bevolking.

Er is ook sprake van een aanzienlijke remigratie, voor zover de militair-politieke situatie in het land van herkomst dat mogelijk maakt. Naar schatting 60 procent van de Italianen die rond de vorige eeuwwisseling naar de VS vertrokken, zijn weer naar Italië teruggekeerd. Een groot aantal Mexicanen is na jaren werken in de VS naar Mexico teruggegaan of na pensionering vertrokken. De legalisering van Mexicanen op basis van een wet uit 1986 heeft geleid tot een aanzienlijke terugkeer naar Mexico omdat de immigranten vanaf dat moment vrij tussen beide landen konden reizen.

Het huidige immigratiebeleid in veel landen staat terugkeer in de weg, mede omdat wordt voorondersteld dat de meeste mensen wel willen komen maar niet meer vertrekken. Maar inmiddels beschikken we over ontelbare verhalen van individuen en gezinnen die willen terugkeren maar die het aan middelen ontbreekt of die represailles vrezen van regeringen als zij illegaal in een land verblijven.

Er bestaat een tendens naar permanente vestiging van een wisselende hoeveelheid immigranten - maar nooit van allen. De Britse beleidsmakers hebben erkend dat er vestiging zal plaatsvinden, zij het op een andere wijze dan op grond van het gastarbeider-concept in Duitsland gebeurde.

Maar afgezien van het gevoerde beleid hebben allerlei landen een immigrantenbevolking van wie er velen in het gastland zijn geboren. De meesten worden op de een of andere manier beschouwd als 'vreemdelingen'. In Frankrijk wordt over hen gesproken als emigrés, zelfs als zij in het bezit zijn van het Franse staatsburgerschap.

Illegale immigratie doet zich sinds de Tweede Wereldoorlog voor in alle geïndustrialiseerde landen. Hoewel hierdoor de indruk bestaat dat het mogelijk is deze landen - ongeacht het gevoerde beleid - binnen te komen, blijkt uit de feiten dat de meerderheid van de illegale immigranten afkomstig is uit dezelfde nationale groepen als de 'legale' en dat het in het algemeen om een kleiner aantal gaat.

Bij immigratie gaat het zowel om mensen die een permanente vestiging nastreven als om mensen die willen circuleren. Dat zijn de twee overheersende patronen die zich tegenwoordig aftekenen. We weten ook dat de permanente vestiging van immigranten juist sterk groeide toen de Europese grenzen in 1973-'74 werden gesloten. Hieruit zou kunnen worden afgeleid dat die groei er niet zou zijn geweest als de mogelijkheid van vrij immigreren en emigreren had bestaan.

Veel migratie hangt samen met de wens om huishoudens in het land van herkomst een inkomen te verschaffen. Gegeven de enorme inkomensverschillen is een beperkt verblijf in een land met hoge lonen vaak al voldoende.

Erkenning van deze verschillen zou het formuleren van een beleid misschien vergemakkelijken. Er is een groeiende groep van immigranten die niet naar een nieuwe woonplaats in een nieuw land op zoek is, maar die zichzelf beschouwt als trekarbeiders op een mondiale arbeidsmarkt.

We weten dat wanneer illegale immigranten worden gelegaliseerd zij vaak niet meer dan enkele maanden in het gastland werken en daardoor de mogelijkheid hebben vrijelijk in en uit te reizen. Poolse vrouwen die als schoonmaaksters in Duitsland werken doen dat om financiële redenen niet meer dan drie of vier maanden per jaar. Dat geldt ook voor een deel van de Afrikaanse migranten in Italië.

Aan de meeste migrantenstromen komt een einde. Ze duren geen eeuwen. Een periode van twintig jaar is in Europa regel. De grootschalige migraties van Italianen en Spanjaarden in de jaren zestig eindigden in de jaren zeventig.

Nu Italianen en Spanjaarden zich in de EU vrij mogen verplaatsen, is er vrijwel geen sprake meer van migratie. Aan de fase in de arbeidsmigratie die samenhing met het na-oorlogse herstel en de economische boom in de jaren zestig kwam een einde omdat de omstandigheden zich wijzigden.

Het proces van internationale migrantenstromen heeft zijn oorzaken, patronen en grenzen. Van massale invasies kan niet worden gesproken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden