Leeuwendeel

Hij is componist, dirigent en docent en op 8 september 75 geworden. Dit weekeinde wordt Reinbert de Leeuw in Den Haag geëerd met een hommage. Vijf lemma's heeft V aan hem voorgelegd.

Van alle geplande feestelijkheden rondom de 75ste verjaardag van Reinbert de Leeuw en zijn 50-jarig jubileum als docent aan het Haagse conservatorium, gaat er één niet door. Deze maand zou een biografie verschijnen over de musicus, waaraan muziekpubliciste Thea Derks zes jaar heeft gewerkt. De Leeuw opende zijn persoonlijke archief voor zijn biografe. De Bezige Bij zou het boek uitgeven, mits geautoriseerd door De Leeuw , zo werd contractueel vastgelegd. 'Begin dit jaar kreeg ik het eerste resultaat onder ogen en toen heb ik gezegd: dit autoriseer ik niet', aldus De Leeuw deze week . 'Ik verbied niks, ik blokkeer niks en ik heb geen vetorecht. Ik heb wel gegronde redenen om het boek niet te autoriseren. Daar wil ik verder niet inhoudelijk op ingaan.' Biografe Derks wil desgevraagd niets zeggen over het conflict of eventuele publicatie bij een andere uitgever. Onderstaand interview vond plaats voordat bekend werd dat De Leeuw zijn biografie niet autoriseerde.


DE DOCENT

De Leeuw studeerde onder meer aan het conservatorium in Amsterdam en daarna aan het Koninklijk Conservatorium in Den Haag, waar hij in 1963 in dienst trad als docent muziektheorie. Hij is er nog altijd aan verbonden.


'Ik ben een beetje beduusd over alle activiteiten rondom mijn verjaardag. Zeer vereerd ook, dat wel, maar beduusd. 75, het lijkt wel een mijlpaal, al voel ik me zelf lang niet zo oud. Maar er is een ander dingetje: ik ben dit jaar vijftig jaar verbonden aan het Koninklijk Conservatorium in Den Haag. Dat is toch wel gek eigenlijk, vijftig jaar. Ik had daar ooit compositieles van de legendarische Kees van Baaren, net als Peter Schat, Louis Andriessen en Jan van Vlijmen. Van Baaren vroeg me in 1963 of ik parttime muziektheorie wilde doceren. Ik dacht: goed, dan hoef ik tenminste geen pianoles te geven, want dat zag ik als een soort hel.


Maar ik had er ook weinig plezier in om elk jaar muziektheorie uit te leggen aan mensen die eigenlijk alleen maar viool wilden spelen. Goede docenten zijn geïnteresseerd in de middelmaat - daar willen ze het beste uit halen. Ik was eigenlijk alleen geïnteresseerd in de beste studenten. Begin jaren zeventig kwam er een nieuwe generatie van dat conservatorium met enorme plannen. Ze vroegen of ik ze wilde helpen. Ze waren erg gepassioneerd, fantastisch. Dat is eigenlijk de geboorte van het Schönberg Ensemble geweest, waarvan ik de leiding kreeg.


We deden geweldige dingen, met clubjes, met studenten. Een legendarische moment beleefden we in de jaren tachtig toen de componist Messiaen het conservatorium bezocht. We voerden een grote symfonie van hem uit met studenten. Dat was nog nooit gebeurd. Een feest was het - ik viel helemaal op m'n plek.


In 2001 heb ik in Nederland de Summer Academy opgericht voor talentvolle jonge musici, naar voorbeeld van een festival in het Amerikaanse Tanglewood waaraan ik verbonden ben geweest. Ik heb allerlei componisten naar Nederland gehaald. Dat is essentieel, vind ik. Als jonge musicus moet je leren begrijpen wat het is om een stuk te schrijven. Ook als je alleen maar Bach of Beethoven speelt: je moet je altijd realiseren dat er iemand is die dat gemáákt heeft.'


DE NOTENKRAKER

In de jaren zestig maakte een groep jonge componisten en musici, waarvan De Leeuw deel uitmaakte, met ludieke en provocerende acties amok in de in hun ogen belegen muziekwereld.


'Het besef dat componisten elk werk een speciale bedoeling meegeven, ontbrak in de jaren vijftig, in mijn jeugd. De Mattheüs Passion van toen bijvoorbeeld lijkt niet op die van nu. Uitvoeringen van de Mattheüs staan tegenwoordig veel dichter bij het origineel en zijn oneindig veel rijker. In de jaren zestig ontstond protest tegen de indertijd gangbare uitvoeringspraktijk. Er is een beroemde uitspraak van Frans Brüggen, waar hij nu zelf een beetje om moet lachen: 'Elke noot van Beethoven of Mozart die het Concertgebouworkest speelt, is een leugen.'


Op alle fronten kwam beweging, zowel in de oude muziek als in nieuwe composities. Het gangbare muziekleven weerspiegelde die rijkdom helemaal niet, de oude garde stond niet open voor vernieuwing. Het symfonieorkest was dominant. Voor alle repertoire daarnaast moest een plek worden bevochten. Toen zijn we begonnen met de Notenkrakers, een groep jonge componisten en musici. We maakten af en toe veel lawaai, jazeker. In 1969 hebben we met knijpkikkers een concert in het Concertgebouw verstoord. Het veroorzaakte een enorme reuring in de muziekwereld. Het was provocerend ja, maar niet zo radicaal als weleens wordt beweerd. Je kunt zo'n actie niet los zien van de jaren zestig: je had het generatieconflict, het verzet op alle gebieden, de Vietnamoorlog en de provo's die de wonderlijk hiërarchische verhoudingen in de maatschappij op z'n kop zetten. Dat alles gaf een gevoel van verbondenheid.


Dat ik in de jaren zeventig de belichaming was van de nieuwe ensemblecultuur die door onze acties was ontstaan? Dat moet anderen maar zeggen. Er ontstond een nieuwe beweging die een plek zocht - hier, in Frankrijk, in Duitsland - en ik heb daarin een rol mogen spelen. De meest fantastische orkesten kwamen van de grond, zoals het Orkest van de Achttiende Eeuw, van Frans Brüggen. En mijn eigen ensemble, het Schönberg Ensemble, ik ben dolgelukkig dat dat er is gekomen. We sloten niemand buiten. Tegenwoordig wordt een jonge componist als Michel van der Aa met open armen ontvangen. Fantastisch vind ik dat.


In tegenstelling tot de oude garde vonden we het leuk om moderne componisten uit te nodigen en samen hun muziek te bestuderen, samen in de details te duiken. Het muziekleven is daardoor behoorlijk veranderd. Het is toch geweldig om een componist in leven vragen te kunnen stellen?! Stel je voor dat je Bach kon interviewen!'


DE COMPONIST

De Leeuw componeert al sinds zijn vroegste jeugd. Maar dol is hij er niet op. 'Bij mijn eigen composities voel ik een diepe, diepe onzekerheid.'


'Vanaf mijn 6de had ik pianoles, dat hoorde bij mijn opvoeding in Amsterdam-Zuid. De meeste kinderen vinden muziekles na een tijdje vervelend, maar ik kon de hele dag achter de piano zitten. Zonder er verder bij stil te staan, begon ik als vanzelf nootjes op te schrijven. Ik wilde gewoon weten hoe dat voelde.


Na de jaren zeventig heb ik weinig gecomponeerd. Ik zag in dat ik gewoon niet sterk genoeg was. Je moet als componist namelijk je eigen weg vinden en ik kan erg meegesleept worden door muziek van anderen. Zo van:...oooh, dit stuk moeten we gaan doen! Meteen! In andermans werk probeer ik elk detail te ontdekken, liefst met de componist erbij. Je probeert zo dicht mogelijk bij die ander te komen. Ik denk dat sommige componisten dat in mij herkenden; ik had een buitengewoon goede relatie met onder anderen Messiaen en Ligety. Maar wat een voordeel is bij het uitvoeren, is een nadeel bij het componeren. In dat laatste geval probeer je juist zo dicht mogelijk bij je eigen stem te komen. Iemand als Louis Andriessen, met wie ik al vijftig jaar bevriend ben, kan dat fantastisch.


Maar ja, er blijft toch altijd iets borrelen - dat was er al op mijn 10de. Er ontstaan composities in je hoofd. Dan kun je twee dingen doen: je houdt er definitief mee op of je pakt toch weer pen en papier. Een tijdje geleden heb ik het laatste gedaan. Ik heb er vreselijk spijt van gehad, maar toen kon ik al niet meer terug vanwege een deadline. Het stuk komt in februari in de Zaterdag Matinee. 52 minuten non-stop muziek, totaal idioot natuurlijk. Ik voel een diepe, diepe onzekerheid die ik altijd heb bij mijn eigen composities. Behalve toen ik 10 was. Op die leeftijd denk je dat je alles kunt.'


DE DIRIGENT

Dirigeren vormt naast programmeren het belangrijkste werk van De Leeuw. Hij leidt niet alleen vaak het door hem opgerichte Schönberg-ensemble, maar stond en staat ook voor gerenommeerde nationale en internationale orkesten, waaronder die van De Nederlandse Opera en de Nationale Reisopera.


'Als dirigent sta je met je rug naar het publiek, maar je voelt het moment wanneer het publiek mee gaat ademen met de muziek. Dat is wat je hoopt te bereiken: dat je adem als het ware uit de muziek voortkomt. Dat alles samenvalt: de manier waarop je beweegt, waarop je de musici aankijkt. Eén worden met de muziek is zeldzaam, het is kwetsbaar, je moet er keihard voor werken maar als het dan gebeurt, is dat het allermooiste.


Ik ben soms ongeduldig met musici, maar ik geloof niet dat één van hen twijfelt aan mijn innerlijke motor. Het gaat mij namelijk niet om eigen roem, maar om de muziek. Ze pikken veel van me hoor, maar ik heb ook wel wat geleerd door de jaren heen. Ik heb bijvoorbeeld geleerd dat ongeduld niet productief is. Ik ben zekerder geworden van mezelf en van de manier waarop ik met blikken en gebaren aan een orkest duidelijk maak hoe ik het hebben wil.


Als dirigent ben je een middelaar. Er zijn dirigenten die zichzelf belangrijker vinden dan de componist. Ze zijn een soort popsterren geworden. Soms verdient zo'n dirigent meer in een week dan een componist voor het maken van dat hele stuk. Volstrekt buiten proportie. De componist heeft een verhaal geschreven en jij bent degene die dat vertellen moet. Dat is je rol!'


ZONDER MUZIEK?

Van een leven zonder muziek is bij De Leeuw nooit sprake geweest en zal ook nooit sprake zijn. 'Ik dénk niet aan stoppen.'


'Een gezinsleven heb ik nooit gehad. Ik heb een club goeie vrienden die ik geregeld zie. Ik mag graag lezen en ik houd van spelletjes, ik ben een kaarter. Met de musici Vera Beths, Gerard Bouwhuis en Heleen Hulst heb ik een klaverjasclubje. Als we spelen, willen we winnen, allemaal. Dat is vaak ongelooflijk lachen, theater - verrukkelijke avonden. Ik zat ook in de Herenclub, maar sinds Mulisch en Van Mierlo zijn overleden, is het hart er een beetje uit.


Af en toe bezoek ik een museum, maar ik beschouw mezelf als 'visueel gehandicapt'. Soms vraagt iemand: bij zo'n schilderij barst je toch in tranen uit?! Ik barst dus níét in tranen uit bij een schilderij. Ik barst in tranen uit bij muziek. Ik kan me echt niet voorstellen dat er geen snaar wordt geraakt bij Erbarme dich uit de Mattheüs Passion. Als iemand zegt: zo'n Bach interesseert me eigenlijk niet, denk ik: oooh, wat treu-rig! Gelovig ben ik niet, nooit geweest ook, maar dat muziek en religie iets aanboren in de mens dat verwant is, is overduidelijk.


Ik dénk niet aan stoppen. Nooit. Fysiek heb ik nergens last van. Ik fiets niet en ik loop niet, ik rook stevig door, maar ik mankeer niks lichamelijk. Na negen uur repeteren ben ik doodop, maar fysiek is er niets aan de hand. En God zij geloofd - hoor mij, nu heb ik het toch over God - heb ik géén pensioen opgebouwd, ha, ha.





Jubilea


Ter ere van zijn 75ste verjaardag en zijn 50-jarig jubileum bij het Koninklijk Conservatorium wordt dit weekeinde in Den Haag het Festival Reinbert gehouden. In Amsterdam gaf Reinbert de Leeuw al een verjaardagsconcert met AskoISchönberg, het ensemble waarvan hij chef-dirigent is. De Leeuw ontving dit jaar de Amsterdam Prijs voor de Kunst, de Theo Bruins Prijs voor buitengewone verdiensten voor het Nederlandse muziekleven en een Edison Klassiek voor het album Via Crucis. Er verscheen een cd-box en binnenkort verschijnt Toonmeesters op dvd, een veelvuldig bekroonde serie documentaires uit 1994 en 1997 van Reinbert de Leeuw en Cherry Duyns over hedendaagse componisten. reinbert.com


1938geboren te Amsterdam


1962-'63 compositie Quartetto per archi


1963- hedendocent Koninklijk Conservatorium Den Haag, na studie theorie en piano in Amsterdam


1965compositie Interplay for Orchestra


1968-'69mede-componist opera Reconstruction


1970compositie Hymns and Chorals, voor blazersensemble


1970Compositie Hymns and Chorals, voor blazersensemble


Jaren '70pianist, onder meer werk van Satie en Antheil


1971-'73compositie Abschied


1974Oprichter Schönberg Ensemble


1975-'77 mede-componist opera Axel


1985compositie Etude


1994-'98artistiek directeur Tanglewood Festival of Contemporary Music


2003Componist Im wunderschönen Monat Mai


2004 Hoogleraar uitvoerende en scheppende kunsten 19de, 20ste, 21ste eeuw, Universiteit Leiden


2001-2010 artistiek leider NJO Summer Academy Reinbert de leeuw


Onderscheidingen onder meer: Sikkensprijs (1991), 3M-Muzieklaureaat (1992), eredoctoraat Universiteit Utrecht (1994), diverse Edisons (1994-2013).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden