Leeuwen en vee, dat bijt elkaar

De populatie leeuwen in West- en Centraal Afrika slinkt door ruimtegebrek en conflicten met veehouders. Dat heeft ook voor andere diersoorten gevolgen....

E nationale voetbalploeg van Kameroen heet De Ontembare Leeuwen. Dat is niet per ongeluk. 'In bijna elk land in Afrika is de leeuw een opvallend symbool', zegt ecoloog drs. Hans Bauer van het Centrum voor Mi lieukunde in Leiden, die zes jaar onderzoek deed in nationaal park Waza in Kameroen, waar nog vijftig leeuwen leven.

Des te erger is het drama van de slinkende leeuwpopulaties, dat zich sluipend in West- en Centraal Afrika voltrekt. Een Afrikaans land dat zijn toeristen geen leeuwen meer kan bieden, wordt een stuk onaantrekkelijker. Zo ver is het nog niet, maar het aantal van vijftienhonderd leeuwen die er nu nog in het gebied leven, moet niet verder teruglopen, vindt Bauer.

Deze week verscheen een rapport van de World Conservation Union over de bescherming van leeuwen in West- en Centraal-Afrika, waaraan Bauer heeft meegewerkt.

In het grensgebied van Senegal, Mali en Guinea leeft nog een groep van tweehonderd leeuwen. Uitzonderlijk groot voor dit deel van Afrika. De doorsnee groep bestaat uit vijftig tot honderd exemplaren. Groepen leven ver uit elkaar. Genetische diversiteit, die een populatie gezond kan houden, wordt daarmee ook afgeremd. Mannen en vrouwen uit verschillende populaties kunnen elkaar niet meer bereiken, laat staan bevruchten. En dus komt er ook geen vers bloed meer in zo'n populatie.

'In dit deel van Afrika zijn de leeuwen dan ook bedreigd', consteert Bauer. 'Voor een levensvatbare populatie zijn honderd voortplantende paren nodig. Dan ben je safe, heb je geen last van inteelt. Dat is een natuurwet. Opgeteld met de welpen, niet parende vrouwen en mannen is de biologische ondergrens voor een totale leeuwenpopulatie vijfhonderd dieren.'

Het is dus opletten, nu in deze regio het aantal dieren per populatie zo laag is geworden. 'We moeten er alles aan doen om de nog bestaande groepen in stand te houden. Want de tijd dat we de natuur zijn gang lieten gaan, is voorbij.'

Om uit het zorgelijke stadium te komen, moeten de leefgebieden worden beschermd. Dat is eenvoudiger gezegd dan gedaan. Naast en in veel leefgebieden voor de leeuw zitten veeboeren, die koeien, geiten en schapen houden. Jaarlijks verslinden de leeuwen duizenden dieren, een schadepost van zo'n 50 tot 60 duizend dollar. Die wordt niet gecompenseerd.

Een leeuw die eenmaal met runder-, schapen- en geitenbouten is groot geworden, is moeilijk meer aan andere kost te krijgen. In het Waza-park deed Bauer vijf leeuwen een radiozender om. Eén ervan - genaamd Hamidou - deed zich alleen nog maar tegoed aan de veestapel van boeren buiten het park en verslond nooit meer in het wild levende prooidieren. Bauer bestempelde hem als 'een chronisch probleemdier', dat niet langer getolereerd kon worden.

'Maar ik zou in zijn algemeenheid niet willen adviseren om de dieren die veel vee opvreten, maar af te schieten. Toevallig kennen we het geval Hamidou omdat die een zender om had, maar meestal ligt het niet zo zwart-wit. In Zuid- en Oost-Afrika, waar nog tien- tot vijftienduizend leeuwen leven, is elimineren van deze probleemdieren wel de gangbare praktijk.'

Leeuwen en veestapels, dat bijt elkaar. Probeer te vermijden dat die twee elkaar tegen het lijf lopen, adviseert Bauer, dan los je een bron van veel conflict op. Ook om andere redenen is dat aan te bevelen. In de veestapel kan de runderpest heersen, die veel dieren uitroeit waarmee de leeuw zich voedt. Maar ook tuberculose heerst en daarvoor is de leeuw zeer vatbaar. Daarom is inenten van veestapels een goede maatregel ter bescherming van de leeuw, oordeelt Bauer.

Tot dusver was er weinig informatie over aantallen leeuwen in Centraal en West Afrika. Zelfs voor het Wereld Natuur Fonds is de leeuw geen bijzonder object, omdat er in Zuid- en Oost-Afrika nog duizenden leven.

Afgelopen zomer organiseerde het Centrum voor Milieukunde een workshop voor parkwachters, ambtenaren en onderzoekers uit Centraal en West-Afrika in Kameroen. Daar werd ondermeer duidelijk dat de situatie zorgelijk is, zo niet alarmerend.

Bauer verwacht dat politici in die landen en donoren overtuigd raken dat er fondsen moeten komen om de dieren te beschermen. Parkwachters, onderzoekers en natuurbeschermers zouden trainingen kunnen krijgen om de leefgebieden goed te beheren.

Zou het ook helpen als de populaties kunstmatig worden vergroot door leeuwen van elders te halen en tussen de bedreigde populaties te zetten? 'Dat heeft geen zin', oordeelt Bauer. 'Elke leeuw heeft een harem, waar hij zo'n drie jaar bij blijft. Komt er dan een nieuwe man, dan maakt die eerst alle welpen van zijn voorganger dood. De toekomstige generatie wordt opgegeten. Zo gebeurt het tegendeel van wat je wilt bereiken.'

De leeuw, zo heet het plechtig, is de hoeksteen in de dierenwereld. Hij vreet veel dieren op, maar omdat dit meestal de zwakke en zieke exemplaren zijn, heeft het verdwijnen van de leeuw verregaande gevolgen. Hyena's zouden hun rol dan moeten overnemen. Totdat ook die slachtoffer worden van de fragmentatie.

'Maar zover komt het niet als het besef doordringt dat er voldoende overlevingskansen zijn, ook voor kleinere populaties', zegt Bauer. 'Als de leefgebieden goed worden beheerd, kan ook een groep van vijfhonderd leeuwen eeuwig voortbestaan.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden