Lees het pestonderzoek en kijk naar groepen pubers als naar een roedel dieren

Beeld de Volkskrant

Pesten loont. Je maakt er vrienden mee. Valse vrienden en laffe meelopers misschien, die mee hinniken om je grapjes, maar toch, liever populair dan een loser. Dus stuur je af en toe een appje met 'Je bent lelijk'. Of je gooit iemands telefoon in de plomp en gaat heel hard lachen als hij moet huilen. Zo houd je ze eronder.

Pestkoppen staan bovenaan in de pikorde van de klas. Het zijn niet de kinderen die het aardigst en leukst worden gevonden, maar degenen met de meeste macht, status en invloed. Daarom wil iedereen vrienden met hen zijn. Om zelf te stijgen in de roedel. En om te voorkomen dat de pestkop jou te grazen neemt.

Het is een van die verontrustende waarheden die iedereen uit ervaring kent, maar die pijnlijk zijn om te erkennen. Wetenschap kan daarbij helpen. Zelden was de uitkomst van wetenschappelijk onderzoek naar pestgedrag zo duidelijk als in het onderzoek waarop gedragswetenschapper Loes Pouwels deze week promoveerde. Slim was dat zij in haar anonieme vragenlijsten aan tweeduizend middelbare scholieren en vijfhonderd basisscholieren niet vroeg naar hun eigen gedrag - dan krijg je vrome, gewenste antwoorden - maar naar het gedrag van andere kinderen.

In de loop van hun schoolcarrière groeit het aanzien van de pestkoppen, ontdekte Pouwels. Op de middelbare school zijn pestkoppen populairder dan op de basisschool, want daar is populariteit nog belangrijker. Pesters zijn het populairst, daarna hun assistenten en aanmoedigers. De klasgenoot die pestkoppen aanspreekt of gepeste kinderen beschermt, is niet populair. Waarbij ik in gedachten aanvul: en zeker niet degene die het pestgedrag meldt: dat is een vuile verklikker. Niet alleen in de ogen van de kinderen, maar ook in die van veel ouders en leerkrachten.

Een van de gruwelijke, terugkerende feiten in verhalen van gepeste kinderen is dat ze zo weinig steun en erkenning krijgen. Ik vrees dat ook veel volwassenen - misschien onbewust - een voorkeur hebben voor populaire kinderen en hen niet graag aanspreken op hun gedrag. Het is het gepeste kind aan wie iets mankeert. Dat 'lokt het zelf een beetje uit', is 'niet weerbaar genoeg' en moet op training. Ook ouders noemen kinderen - van anderen - weleens een loser of huilebalk. De boodschap is: zo moet je niet zijn. Zachtaardigheid en weerloosheid zijn kennelijk grote gebreken; opkomen voor een ander geen deugd.

Pesten is niet de schuld van de leerkracht, maar wegkijken kan niet. Pouwels wijst erop dat leerkrachten pesten vaak onderschatten, omdat het buiten hun zicht gebeurt. Goedwillende leraren bespreken het pesten in de klas. Alle kinderen knikken empathisch: pesten is héél erg. Na de les krijgt het slachtoffer op het schoolplein een extra beurt.

Al die kringgesprekken, trainingen en pestprotocollen hebben geen bal opgeleverd; het pesten op school neemt niet af. Integendeel. Sociale media bieden de kwelgeesten eindeloze nieuwe mogelijkheden.

Pouwels pleit voor speciale aandacht voor het pesten op de middelbare school en voor de rol van populariteit daarbij. Mij lijkt het heel zinnig om haar onderzoek te lezen en dan naar groepen pubers te kijken als naar een roedel dieren. Eten of gegeten worden.

Ook volwassenen zijn in te delen als daders, assistenten en aanmoedigers. Bange werknemers lachen om grapjes van de baas, mannen verdragen vernedering door mooie vrouwen, vrouwen laten zich intimeren door macho's. Het is een weeffoutje in de menselijke natuur: in de smaak willen vallen bij de top. Natuurlijk zijn er uitzonderingen: dappere eenlingen, buitenbeentjes die die opbloeien buiten een groep. Niet zelden zijn zij vroeger gepest. Ik gun ze een glorieuze wraak.

Aleid Truijens is schrijver, literatuurrecensent en biograaf.
Reageren? opinie@volkskrant.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden