Leerplichtig, maar niet leergierig

Mbo-leerlingen zijn niet altijd even gemotiveerd. Het verzuim is hoog. Scholen als het Rotterdamse Albeda College doen er alles aan dat tegen te gaan. 'Verzuim is de voorbode van uitval.'

Leerlingen van het Albeda College in Rotterdam.Beeld Sanne De Wilde

'Het is een spel', zegt Jolijn Copier. De jongen die net haar kamer heeft verlaten, kwam op de eerste dag na de vakantie twee uur te laat. Zijn excuus: 'Ik kon mij herinneren dat de lessen vorig jaar na de herfstvakantie pas om half 10 begonnen.'

Haar bureau is het eerste dat je ziet als je de lerarenkamer binnenloopt. 'Elk verhaal is anders, iedereen heeft een andere achtergrond', zegt de verzuimcoördinator bij de opleiding techniek van het Rotterdamse Albeda College. 'Bij de één helpt het om eens heel erg boos te worden, terwijl de ander dan juist in de verdediging schiet. Bij deze jongen heeft het gewoon geen zin als ik boos word. Ik heb hem al zo vaak gemeld bij DUO.'

Als een bewakingscamera kijkt de Dienst Uitvoering Onderwijs mee in het middelbaar beroepsonderwijs. Sinds de rijksoverheid in 2008 de oorlog verklaarde aan voortijdig schooluitval is het toezicht op de spijbelende student enorm toegenomen. Vooral studenten op lagere niveaus moesten binnenboord blijven.

Gesprekken De fictieve casus van Willem Tegel kwam tot stand op basis van gesprekken met meerdere verzuim- en zorgcoördinatoren, medewerkers van het trajectbureau en docenten, en informatie uit beleidsstukken en rapporten van DUO en het ministerie.
Guido van Eijk verkent voor Vonk de wereld van het mbo, de grote onbekende in het onderwijs. Op Twitter: @guidovaneijck.
Online De serie is online terug te lezen op volkskrant.nl/mbo

Werkt het? Het verzuim lijkt er vooralsnog niet minder op te worden. In tegenstelling tot het voortgezet onderwijs, is het op het mbo de voorbije jaren meer dan verdubbeld: van 13 duizend in schooljaar 2009/2010 tot bijna 28 duizend vorig jaar. Maar, zegt staatssecretaris Sander Dekker, dat komt juist door het vergrote toezicht en de verbeterde registratie.

'Met een diploma op zak hebben jongeren twee keer zoveel kans om een baan te vinden als jongeren zonder startkwalificatie', laat het ministerie niet na te benadrukken. Wie ongeoorloofd thuis zit, loopt gevaar, weten beleidsmakers. 'Verzuim is de voorbode van uitval.'

Om dat te voorkomen is een heuse 'verzuimketen' opgetuigd, die de mbo-leerlingen binnenboord moet houden. De verzuimcoördinator is de eerste schakel. Docenten geven op de computer in hun lokaal (en voor de zekerheid vaak ook nog op papier) door wie wel en niet aanwezig is. De verzuimcoördinator registreert niet alleen de afwezigheid, maar onderzoekt ook of het geoorloofd is. Copier: 'Als een leerling zich vrijdag voor de vakantie ziek meldt, weet ik genoeg. Maar dan kan ik niks bewijzen.'

Rode markering

Hoe werkt die wal van toezicht en controle? We nemen de fictieve leerling Willem Tegel: 17 jaar oud, een eerstejaars bouwkundestudent op mbo-4, het hoogste niveau. Het is een koude maandagmorgen en Willem heeft geen zin om op staan. Zijn eerste twee lessen mist hij. Om kwart over 10 schrikt hij opnieuw wakker, nu van zijn telefoon. Verzuimcoördinator Copier vraagt waar hij uithangt. Hij prevelt een excuus, dat hij ziek is na een lang weekend werken in de horeca. 'Je moet echt op je verzuim gaan letten', zegt Copier, die hem sommeert naar school te komen. Zijn ouders heeft zij al een sms gestuurd.

In de kamer van mevrouw Copier kijkt Willem naar zijn schoenen, haar strenge blik ontwijkend. Een doktersbriefje heeft hij niet. Het computerscherm toont een lange lijst bouwstudenten, achter zijn naam staat een rode markering. De afwezigheid is 'ongeoorloofd'. 'Je bent al meer dan zestien uur afwezig geweest in de laatste vier weken', zegt ze. 'En je weet wat dat betekent.'

Het is niet de eerste keer. Willem weet dat hij een boete, proces-verbaal of taakstraf bij bureau Halt riskeert. Zijn ouders kunnen de kinderbijslag kwijtraken. De leerplichtambtenaar van de gemeente Rotterdam wordt ingelicht. Copier praat wat met Willem en vraagt zijn ouders langs te komen.

Zijn vader zit thuis: afgekeurd en aan de drank. Zijn moeder heeft twee schoonmaakbaantjes en moet zorgen voor Willems jongere broertje en zusje. Willem moet voor zichzelf zorgen. Hij eet slecht, is weinig thuis en slaapt zelden voor 2 uur 's nachts. Hij is al eens flink uitgevallen tegen zijn verzuimcoördinator. En eigenlijk vindt hij zijn studie ook maar niks. Waterpasmetingen, maquettes knutselen: hij kan toch veel beter?

Dagelijks zijn er tientallen studenten zoals Willem, met wie Copier (en haar vele collega's bij andere opleidingen) persoonlijk contact legt. De ernstigste gevallen bespreekt ze met een 'zorgteam'. De mentor, de leerplichtambtenaar, de schoolmaatschappelijk werker, medewerkers van het Centrum jeugd en gezin, Bureau Jeugdzorg en het Trajectbureau, allemaal proberen ze de Willems van deze wereld op school te houden.

Verzuimcoördinator Jolijn Copier spreekt een scholier toe.Beeld Sanne De Wilde

Intake

Tegelijkertijd proberen opleidingen potentiële Willems ook juist buiten de schoolpoorten te houden. 'Het begint al bij de intake van nieuwe studenten', zegt Anneke Oudshoorn, docent bij de branche handel en commercie. Als zorgcoördinator ontfermt ze zich over de leerlingen op lagere niveaus. In gesprekken van ongeveer een half uur proberen zij en haar collega-docenten te ontdekken wie er tegenover hen zitten. Zijn ze gemotiveerd? Hebben ze bewust voor hun opleiding gekozen?

'Het liefst hebben we daar de ouders bij, maar die komen zelden mee', zegt Oudshoorn. Van de ruim tweehonderd leerlingen die zich dit jaar meldden voor een opleiding op niveau 1 of 2, werd maar iets meer dan de helft toegelaten tot de handelsopleiding van het Albeda.

Soms is al op voorhand duidelijk dat een aspirant-student met de pet naar de studie zal gaan gooien. Zo iemand krijgt het advies om met een studieloopbaanbegeleider een andere opleiding te zoeken. 'Studieshoppers', die zich voor de studiefinanciering keer op keer inschrijven, probeert elke opleiding te weren. Sommigen hebben wel tien onvoltooide opleidingen achter hun naam staan.

Leerlingen van het Albeda College in Rotterdam.Beeld Sanne De Wilde

En dan zijn er nog de scholieren die niet vrijwillig voor een opleiding kiezen. Mbo-gangers moeten tot hun 18de in de schoolbanken zitten. Tot hun 21ste zijn ze 'kwalificatieplichtig' en moeten ze ten minste een diploma op mbo 2-niveau hebben. In Rotterdam worden jongeren tot 27 die een uitkering aanvragen door de gemeente doorgestuurd naar het mbo. 'De gemeente spoort ons zo aan veel jongeren aan te nemen', zegt verzuimcoördinator Jolijn Copier. 'En zodra een student bij ons binnen is, zijn wij verantwoordelijk.'

Scholen mogen studenten niet zomaar naar huis sturen. Bovendien, als ze het doen, heeft dat direct gevolgen voor de rendementscijfer van de school. En bij te veel uitval, trekt de Onderwijsinspectie - ook namens de gemeente - aan de bel. 'Dat is soms best een spagaat', zegt Copier eufemistisch.

Naar de meeste studenten hebben zij en haar collega's geen omkijken. De probleemgevallen veroorzaken kopzorgen. Leergierig zijn ze niet, leerplichtig wel. En ouders werken vaak eerder tegen dan mee.

'Gisteren belde ik een moeder uit bed', vertelt Anneke Oudshoorn. 'Het was de zoveelste keer en ook niet de eerste keer dat ik haar wakker belde. Jullie hebben de klok, wij hebben de tijd, zei ze boos.'

En dan komen er toch barsten in de verzuimschil. Oudshoorn: 'We bellen studenten op als ze er onaangekondigd niet zijn. Als dat niet helpt, doen we soms huisbezoeken.' Maar 18-plussers, die voor de wet volwassen zijn, kun je moeilijk dwingen, ook al schrijft de wet voor dat ze nog een naar school moeten.

'Jeugdzorg legt de grens om op te treden bij ongeveer 17,5 jaar en ook de jeugdreclassering stopt rond die leeftijd. Daarna kunnen we eigenlijk niet heel veel meer doen.'

Waarschuwingsbrief

De strenge aanpak leidt er wel toe dat het aantal uitvallers afneemt. Beëindigde in het schooljaar 2008/2009 nog 12,4 procent van de Albeda-studenten voortijdig de studie, vier jaar later was dat nog 8,3 procent. Ook in de rest van Nederland daalt het.

Tegelijkertijd neemt ook de bewegingsvrijheid van de studenten flink af. Dat merkte ook Jasper Visser, eerstejaars bouwstudent op niveau 2, in zijn eerste maanden. Gestoken in een oranje veiligheidshesje sjouwt hij met bouwmaterialen door een praktijkruimte van het Albeda in Rotterdam-Zuid. Sinds hij in september aan zijn opleiding begon, vond hij een aantal keer een waarschuwende DUO-brief in de bus. 'Een beetje streng', vindt hij dat wel. 'Ik moet elke dag meer dan een halfuur fietsen. En meestal ben ik hooguit vijf minuten te laat.'

Het is zijn eigen toekomst die op het spel staat, las hij in elke brief. Op het hbo en aan de universiteit krijgen studenten veel meer eigen verantwoordelijkheid. Voor hen is studeren een keuze, voor jonge mbo'ers zonder diploma een plicht. En ergens begrijpt Visser ook wel dat het systeem hem een tik op de vingers geeft. 'Op je werk moet je ook niet te laat komen.'

Beeld de Volkskrant

Topprioriteit voor handhaving

Voormalig minister van onderwijs Marja van Bijsterveldt (CDA) kondigde in 2008 aan het aantal 'voortijdig schoolverlaters' te willen halveren. Leerplichtambtenaren werden bijzondere opsporingsambtenaren (boa's) die de leerplicht 'strafrechtelijk konden gaan handhaven'. Het Jeugd Openbaar Ministerie maakte handhaving van de leerplicht topprioriteit.

Ook kwam er één digitaal systeem waarin scholen verzuim gingen registreren zodat gemeenten en het ministerie op de hoogte bleven en scholen met elkaar konden gaan vergelijken. In heel het land kwamen vorig schooljaar 79.776 meldingen binnen van studenten die in vier weken meer dan 16 uur ongeoorloofd afwezig waren. Van hen zat 35 procent op het mbo (van alle leerplichtigen gaat 29 procent naar het mbo). Hoe deze cijfers zich verhouden tot het hbo en het universitair onderwijs, is onbekend. Daar wordt niet geregistreerd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden