Leerling-verpleegkundigen gevraagd

De zorgsector kampt met een tekort aan gediplomeerde verpleegkundigen, waardoor geregeld ziekenhuisafdelingen dicht moeten. De schaarste aan personeel is vooral een scholingsvraagstuk....

DE BELOFTEN in het regeerakkoord van Paars-II zijn mooi: meer geld voor de gezondheidszorg, vooral voor extra handen aan het bed. Zo kan er een eind worden gemaakt aan de wachtlijsten en de overbelasting van het schaarse personeel.

Alleen: waar moet dat nieuwe personeel vandaan komen? Het Medisch Centrum Haaglanden, bestaande uit het Westeinde Ziekenhuis in Den Haag en Antoniushove in Leidschendam, sluit op 1 september twee afdelingen, één op elke locatie. Dat is 10 procent van de totale capaciteit. Oorzaak: een tekort aan gediplomeerde verpleegkundigen.

'Als we die afdelingen open zouden houden, kunnen we daarvoor geen verantwoord 24-uursrooster samenstellen', zegt Corrie Bas

tiaanssen, adjunct-directeur zorg van Haaglanden. 'Of de gediplomeerden moeten te veel diensten draaien, óf de leerlingen krijgen teveel verantwoordelijkheid opgelegd. We kunnen het personeel daarom beter verdelen over de andere afdelingen.'

Het Medisch Centrum Haaglanden heeft veertig vacatures voor verpleegkundigen op een totaal aantal arbeidsplaatsen van vijfhonderd. Het aantal leerlingen is de laatste jaren dramatisch teruggelopen. 'Vroeger begonnen in het Westeinde Ziekenhuis elk jaar vijftig leerlingen aan de opleiding. Daarvan hielden we er uiteindelijk 25 over', zegt Bastiaanssen. 'Dit jaar volgen veertien ziekenverzorgenden bij ons een verkorte opleiding voor verpleegkundige op mbo-niveau (middelbaar beroepsonderwijs). Maar die zijn afkomstig uit verpleeghuizen, waar óók personeelstekorten zijn. Daarnaast hebben we zeven leerlingen voor de hbo-opleiding.'

De problemen in het Westeinde en Antoniushove zijn niet uniek. Bijna dagelijks zijn er berichten over ziekenhuisafdelingen die dicht gaan en operatiekamers die gesloten worden wegens gebrek aan OK-personeel. De kraamzorg in Limburg schakelt Belgische kraamverzorgsters in, een verpleeghuis in Noord-Brabant brengt zijn bewoners onder dak over de grens. Het Delta-ziekenhuis in Poortugaal adverteerde in Vlaamse kranten voor personeel.

Enkele maanden geleden kampte het Amsterdamse VU-ziekenhuis met een tekort aan capaciteit op de intensive-care omdat gespecialiseerde verpleegkundigen niet voorhanden waren. Vorig jaar kwamen enkele verstandelijke gehandicapten door verbranding om het leven: het personeel had te laat in de gaten dat het badwater te heet was. De afgelopen jaren kwam het voor dat enkele harttransplantaties geen doorgang konden vinden vanwege een tekort aan personeel op de OK.

'Het tekort aan personeel in de zorgsector is vooral een enorm scholingsvraagstuk', zegt Willem van der Windt, onderzoeker bij het NZI (Nationaal Ziekenhuis Instituut). In opdracht van de organisaties in de gezondheidszorg onderzoekt hij de arbeidsmarkt.

Vorige maand signaleerde hij dat het aantal leerlingen in opleiding voor de verpleging en verzorging in 1997 met meer dan 20 procent was teruggelopen ten opzichte van het jaar daarvoor: van 15.597 naar 12.362. Vooral voor de sector verzorging (verpleeghuizen, thuiszorg) was de daling schokkend: 6110 leerlingen begonnen aan de nieuwe opleiding, meer dan eenderde minder dan in 1996, toen het er nog 9605 waren.

Maar de ellende dateert niet van verleden jaar, ook al werd toen een nieuw opleidingsstelsel voor de zorgsector ingevoerd, dat zijn definitieve vorm nog moet vinden. Sinds 1985 is het aantal leerlingen in de intramurale gezondheidsheidszorg gestaag teruggelopen van bijna 36 duizend naar ruim 21 duizend in 1995. Daar staat een verhoging van het aantal gediplomeerden tegenover, maar die toename stokt.

De zeer sterke daling van het leerling-verpleegkundig personeel is tussen 1992 en 1996 niet gecompenseerd door een toename van gediplomeerden, concludeerden het NZI en de Stichting Informatie Gezondheidszorg (SIG) begin dit jaar in het Jaarboek ziekenhuiszorg. 'Het aantal handen aan het bed is duidelijk afgenomen.' In alle ziekenhuizen bij elkaar steeg het aantal arbeidsplaatsen tussen 1992 en 1996 van 137.266 naar 137.544. Dat komt neer op 278 nieuwe voltijdsbanen in vier jaar tijd: een toename van 0,2 procent, aldus het Jaarboek.

Bastiaanssen van het Medisch Centrum Haaglanden kan dat bevestigen. 'In een optimale situatie heb je in een ziekenhuis 40 procent leerlingen en 60 procent gediplomeerden. Maar bij ons is de verhouding zo langzamerhand omgekeerd. Daarmee ben je terug bij 25 jaar geleden.' Hoe heeft het kunnen gebeuren dat de zorgsector nu schreeuwt om personeel, terwijl iedereen zich de verhalen herinnert over pas-diplomeerden die mét hun diploma hun ontslagbriefje kregen? De zorgsector was jarenlang berucht vanwege de 'varkenscyclus'.

W AAROM is het aantal leerlingen zo sterk gedaald? Zijn de personeelstekorten weg te werken met meer geld, zoals het regeerakkoord suggereert?

'Meer geld lost ons probleem niet op', zegt Arnoud Boesten, lid van de Raad van Bestuur van Haaglanden. 'We houden geld over omdat we zoveel vacatures hebben', constateert Corrie Bastiaanssen. 'Maar we geven ontzettend veel geld uit aan wervingscampagnes. Als we meer geld zouden hebben, konden we de kinderopvang uitbreiden naar 24 uur. Daardoor zou het werken bij ons aantrekkelijker worden.'

De ziekenhuizen en andere zorginstellingen moeten verder kijken dan hun neus lang is, en voldoende mensen opleiden, menen Boesten en Bastiaanssen. Boesten: 'We weten al jaren dat er sprake is van ontgroening, omdat het aantal leerlingen in het voortgezet onderwijs afneemt. Het systematisch werven van mensen is te traag op gang gekomen.' Bastiaanssen: 'Je kunt je personeelsformatie regelen door middel van de instroom in je opleiding. Wij kijken altijd vijf jaar vooruit.' Van der Windt van het NZI komt op grond van zijn onderzoek tot diezelfde diagnose: 'Opleidingsbeleid is langetermijnbeleid. Als ziekenhuisdirecteuren vanwege budgettaire problemen andere prioriteiten stellen, heeft dat gevolgen. Omdat vier jaar geleden te weinig leerlingen aan de opleiding tot verpleegkundige begonnen, zijn er nu te weinig gediplomeerden beschikbaar.'

De behoefte aan zorg - en dus aan personeel - neemt ten gevolge van de vergrijzing alleen maar toe. Toch had het personeelsgebrek groter kunnen zijn als het verloop groter was geweest. Van der Windt signaleert dat verpleegkundigen langer blijven werken dan 25 jaar geleden. Maar dat verschijnsel heeft een keerzijde.

In de vijfde aflevering van het overzicht Gezondheidszorg in tel berekende Van der Windt vorig jaar dat de loonkosten vanwege dit anciënniteitseffect snel zullen oplopen. In 2006 zal het aantal 50-plussers bijna verdrievoudigd zijn en toenemen van 37 duizend naar meer dan honderdduizend. Een volledige arbeidsplaats zal in het jaar 2006 gemiddeld 9,3 procent meer kosten dan in 1996.

Het verloop blijft dus beperkt, maar deeltijdwerk neemt in de zorgsector alleen maar toe. De ruim 167 duizend verplegenden en verzorgenden die in een ziekenhuis of andere intramurale instelling werkzaam waren, bezetten ruim 115.000 arbeidsplaatsen.

Slechts iets meer dan een kwart van hen (28 procent) had een volledige baan, de rest werkte part-time en wil dat zo houden, is de ervaring van Corrie Bastiaanssen. 'We hebben deeltijders gevraagd of ze meer wilden gaan werken. Maar dat ''opplussen'' lukte niet. Ze willen liever korter werken. De honorering is niet zo slecht.'

Net als veel andere ziekenhuizen heeft Haaglanden zijn best gedaan om werk dat vroeger vaak door verpleegkundigen werd gedaan, uit te besteden. Boesten: 'We werken met personeel uit de banenpool en met Melkert-banen. We hebben nieuwe functies gemaakt, zoals brancardier. Maar dat lost ons tekort aan verpleegkundigen niet op. Een verpleegkundige kan maar een beperkt aantal leerlingen begeleiden, dus ook met meer leerlingen los je het tekort aan personeel niet op.'

De ziekenhuizen uit de regio Den Haag en Zoetermeer werken nu samen om de contacten met de scholen te onderhouden. 'De bron waar je uit moet putten', zegt Bastiaanssen.

Met de Turkse ambassade wordt gesproken over een campagne om jongeren van Turkse afkomst warm te maken voor een baan in de zorgsector. Eerdere pogingen om een aparte opleidingsklas met allochtone leerlingen te vormen, zijn mislukt. 'Dat heeft te maken met de andere cultuur', meent Bastiaanssen.

De Haagse ervaringen passen in het landelijk beeld. Het project TOPAZ, dat dit voorjaar na drie jaar werd afgesloten en tot doel had allochtonen voor de zorgsector te werven, heeft 3800 zorgverleensters opgeleverd. Dat is niet veel, gelet op het grote aantal allochtone jongeren in Nederland.

Willem van der Windt ziet dat anders. 'Het aantal schoolverlaters daalde de afgelopen jaren, maar het dieptepunt is voorbij. Dat lag op 180 duizend. Als daarvan eenzesde deel in de zorg ging werken, was dat net voldoende. Het aantal schoolverlaters zal de komende jaren telkens met enige duizenden toenemen, maar het aantal allochtonen ook. Het is de vraag of zij in de zorg willen gaan werken. Daarom zijn die 3800 allochtonen uit het TOPAZ-project zo belangrijk. Zij kunnen een voorbeeldrol vervullen.'

Maar zoals vroeger wordt het niet meer, denkt Boesten. 'Dan had je een club leerlingen die in het ziekenhuis bleef als ze gediplomeerd waren. Die tijd is voorbij. Verpleegkundigen gaan zich na een paar jaar specialiseren voor de OK, de intensive care of diabetes-verpleegkundige. De bezetting op de algemene afdelingen wordt er moeilijker door.'

Willem van der Windt verwacht dat de personeelsproblemen in de gezondheidszorg wel worden opgelost. Maar het gaat niet vanzelf en het gaat ook niet snel. 'Met de nodige inspanning is er wel het een en ander te realiseren. Op de lange termijn lukt het wel.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden