Leer jongeren nadenken

In een 'vloeibare samenleving' is goed nadenken de meest relevante vaardigheid die jongeren zich eigen kunnen maken.

Volgens de Pools-Britse filosoof Zygmunt Bauman (1925) is de maatschappij zo snel aan het veranderen dat zij niet meer begrepen kan worden in termen van vaste structuren, maar als een 'vloeibare samenleving' moet worden gezien. De grenzen tussen traditionele functies en vakdisciplines vervagen, en de beroepspraktijk neemt in snel tempo nieuwe vormen aan. De verwachting is dat over twintig jaar ongeveer de helft van de huidige beroepen niet meer bestaat.


Volgens Bauman wordt ons leven niet langer bepaald door een levenslange, eenduidige beroepspraktijk. Tegen deze achtergrond is de vraag gerechtvaardigd waarvoor het Nederlandse beroepsonderwijs precies opleidt. Hoe bereid je jongeren voor op een beroepspraktijk die tegen de tijd dat zij afstuderen, ingrijpend zal zijn gewijzigd?


Onderwijsminister Jet Bussemaker liet onlangs weten dat zij het mbo wil hervormen. Het moet kleinschaliger, innovatiever en regionaler. Kleinschaliger! En dat nadat de overheid kleinschalige mbo-scholen de afgelopen jaren juist heeft gedwongen om samen te klonteren tot gigantische roc's.


Ook moet het mbo volgens Bussemaker 'beter aansluiten bij de (regionale) arbeidsmarkt'. Maar welke arbeidsmarkt? Half mei bracht de Onderwijsraad advies uit over het onderwijs van de toekomst. Dit advies richt zich op de vraag 'hoe ervoor gezorgd kan worden dat het curriculum voldoet aan eigentijdse eisen'.


De raad pleit in het advies voor 'permanente curriculumvernieuwing', waarbij speciale aandacht dient te worden besteed aan '21ste-eeuwse vaardigheden'. Wat die vaardigheden precies inhouden, vertelt het advies ons niet.


Hoe bereid je jongeren voor op een beroepspraktijk die tegen de tijd dat zij afstuderen, ingrijpend zal zijn gewijzigd? Dat kan maar op één manier: door jongeren minder specifiek voor een bepaald beroep op te leiden en in het onderwijs de nadruk te leggen op algemene vaardigheden, die jongeren in staat stellen flexibel in te spelen op de kansen die een snel veranderende arbeidsmarkt biedt. Er zullen nieuwe beroepen ontstaan, die zich niet laten voorspellen.


Leer jongeren dus niet het gebruik van een specifiek computerprogram-ma, dat tegen de tijd de zij de arbeidsmarkt betreden nergens meer wordt gebruikt, maar leer ze algemene vaardigheden op basis waarvan ze de werking van elk computerprogramma snel doorgronden.


De 'vloeibare samenleving' relativeert ook het belang van de stagecomponent. Hoe sneller de beroepspraktijk verandert, hoe minder relevant oriëntatie op die beroepspraktijk in de vorm van stage wordt. Maar in het huidige beroepsonderwijs zien we juist een tegenovergestelde ontwikkeling: de stage is een steeds groter deel van de opleiding gaan beslaan. Dat het veel goedkoper is studenten stage te laten lopen dan ze les te geven, heeft deze ontwikkeling vermoedelijk versterkt.


Welke vaardigheden zijn voor studenten in het beroepsonderwijs relevant, gezien de toekomstige 'vloeibare samenleving'? Dat zijn in de eerste plaats de vaardigheden lezen, schrijven en rekenen. Die vormen de sleutel tot elk vakgebied.


Daarnaast is een brede algemene ontwikkeling van belang: kennis van politiek, maatschappij en geschiedenis, de actuele stand van de wetenschap.


Maar bovenal moeten studenten in het beroepsonderwijs goed leren nadenken. In een 'vloeibare samenleving' is dit met afstand de meest relevante vaardigheid die jongeren zich kunnen verwerven. Je bent dan in staat nieuwe ontwikkelingen te doorgronden en op basis hiervan kansen te grijpen.


Goed nadenken kun je leren. Evenals lezen, schrijven en rekenen, kan nadenken worden onderwezen. Vreemd genoeg gebeurt dat vrijwel nergens in het onderwijs, zeker niet in het beroepsonderwijs.


Gezien de te verwachten ontwikkelingen op de arbeidsmarkt en de toenemende vrije tijd in de toekomst, moet het beroepsonderwijs nog meer dan nu het geval is, om vorming draaien.


Wilhelm von Humboldt formuleerde in de 18de eeuw dit Bildungs-ideal, waarin niet alleen kennis en vaardigheden van belang zijn, maar ook de ontwikkeling van het vermogen tot moreel oordelen en kritisch, innovatief en creatief denken. Onderwijs draait volgens Von Humboldt om identiteitsvorming: het helpt je te worden wie je bent.


Vernieuwing van het beroepsonderwijs is een goede zaak, maar dan op basis van een langetermijnvisie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.