'Leer eerst eens je broek op te houden'

De samenwerking in de EU wordt inniger, de sfeer grimmiger. EU-toppen zoals vrijdag in Brussel, zijn volgens de zuidelijke lidstaten een Duits-Frans onderonsje geworden. 'Alles made by Merkozy.'

BRUSSEL - De ergernis spat eraf bij de EU-diplomaat van een klein rijk land. Gewoon zitten lukt niet meer als hij zijn boosheid ventileert over wat hij 'de PIGS' noemt: Portugal, Ierland, Griekenland en Spanje. 'Het is toch ongelooflijk: nog steeds eisen die landen soms het hoogste woord in de EU. Terwijl ze aan onze portemonnee hangen! Dan denk ik: nou, nou, leer eerst maar eens je eigen broek op te houden.'


Demonstratief ploft hij op zijn stoel. Met samengeknepen lippen beziet hij hoe zijn zuidelijke collega's zich naar de zoveelste onderhandelingsronde spoeden. Dat hij hen diep beledigt, interesseert de diplomaat even geen biet. 'Eigen schuld, dikke bult. Moeten de hardwerkende Nederlander en de spaarzame Duitser die met hun broodtrommel naar het werk gaan, opdraaien voor de Grieken met hun lange lunchpauzes en pensioen na je 55ste? Als ze al werken, het merendeel van de tijd wordt er gestaakt, zelfs nu ze 110 miljard euro noodsteun van ons ontvangen.'


Iets verderop in het Justus Lipsius-gebouw, de vergaderbunker van de EU, is er nog meer irritatie. Hier is het een Duitse diplomaat die zijn handen door de lucht maait. Aan de orde is de oproep van voorzitter Barroso van de Europese Commissie om het noodfonds voor zwakke eurolanden te verhogen. 'Over wiens geld heeft Barroso het eigenlijk? Is het van hem? Nee! Het is van de Duitsers, de Nederlanders, de Fransen, de Finnen. Is het gek dat wij dan geïrriteerd raken?'


De financiële crisis heeft de EU op scherp gezet. Afgedwongen door omvallende banken, omhoogschietende staatsschulden en de bijna-ondergang van de euro, hebben de EU-landen meer dan ooit de handen ineengeslagen. Noodhulp voor Griekenland (110 miljard euro); een noodfonds voor de rest van de eurozone (750 miljard euro); beoordeling van elkaars begrotingen; en miljardenboetes voor landen die hun verplichtingen niet nakomen: de eurofederalisten kunnen weer lachen. Maar de ongekende sprong voorwaarts in de Europese integratie, heeft een prijs: de sfeer is grimmiger geworden.


Uitgebreide gesprekken met diplomaten van grote, kleine, rijke en arme lidstaten, met ambtenaren van de Commissie en die van EU-president Herman Van Rompuy, leren dat de verhouding tussen de arme en rijke lidstaten is verhard.


'Klimaatverruwing', zo concludeert een hooggeplaatste Commissie-ambtenaar. 'Alleen het woord PIGS al. De beeldvorming dat nijvere noorderlingen moeten dokken voor een zootje sluimeraars onder een palmboom aan de Middellandse Zee. Dat laat blessures achter. De meeste burgers in de zuidelijke landen kunnen niets doen aan de economische situatie in hun land. Maar ze worden wel neergezet als het uitschot van Europa.'


En het wordt zo gevoeld. 'Ik zie mijn Duitse en Nederlandse collega's steeds autoritairder optreden in vergaderingen, alsof zij de dienst uitmaken. Zelfs de Finnen, die normaal hun mond niet opendoen, roeren zich', zegt een Portugese diplomaat. 'Tegelijkertijd meng ik me minder in de discussie.'


Datzelfde doet ook een diplomaat uit Ierland, het land dat onlangs 85 miljard euro EU-steun kreeg toegezegd. 'Ik pas op mijn woorden, het is niet anders. Onze banken liggen op hun gat, niet de Duitse. Onze economie ging onderuit, niet die van Nederland. Wij hebben verloren, dan zing je een toontje lager.'


Spanje, dat zichzelf graag ziet als de vierde grootmacht van de EU, heeft meer moeite met de nieuwe verhoudingen. 'Het is één ding om te accepteren dat Duitsland en Frankrijk belangrijk zijn voor de EU. Maar het is iets heel anders om te accepteren dat ze een dictaat opleggen', zei de Spaanse staatssecretaris voor Europese Zaken Diego Lopéz Garrido vorige week tijdens een besloten persgesprek in Brussel.


De frustratie bij de 'PIGS' richt zich op de - doorgaans gewaardeerde - Duits-Franse motor van Europa. Die begint in hun ogen de trekjes van een tank te krijgen. 'Of de andere 25 lidstaten maar even bij het kruisje willen tekenen', verwoordt de Commissie-ambtenaar het gevoel.


Met name Duitsland moet het ontgelden. Het Frankrijk van president Nicolas Sarkozy wordt minder serieus genomen. 'Dat land is toch een beetje een openluchtmuseum. Dat je met een vermolmde staat en een paar autofabrieken zo'n grandeur weet op te houden, roept op z'n best jaloezie op. Maar geen ergernis of vrees', stelt een Oost-Europese diplomaat.


De as Berlijn-Parijs functioneert inderdaad soepeler en sneller dan een paar jaar geleden. Sinds bondskanselier Angela Merkel in februari vorig jaar overstag ging bij de noodhulp voor Griekenland, bepaalt zij met Sarkozy de EU-agenda. Het tijdelijke financiële vangnet van 750 miljard voor zwakke eurolanden, de permanente opvolger ervan en de benodigde Verdragwijzing, allemaal 'made by Merkozy'. Sinds kort geven de bondskanselier en de president soms gezamenlijke presconferenties na afloop van een EU-top.


Hoe effectief de samenwerking Berlijn-Parijs is, bleek tijdens de discussie over gezamenlijk economisch bestuur voor de eurozone. Een politiek uiterst gevoelige zaak, geen enkele lidstaat geeft graag zijn begrotingsbeleid uit handen. De onderhandelingen sleepten dan ook voort tot Sarkozy en Merkel elkaar eind oktober troffen in de Franse casinobadplaats Deauville. Binnen een paar uur waren ze eruit. De Verklaring van Deauville werd een week later - soms grommend - door alle Europese regeringsleiders vrijwel ongewijzigd overgenomen.


'Communicatief was het een ramp', erkent de Duitse diplomaat. 'Deauville kwam over als een dictaat. Maar zonder Deauville zaten we nu nog aan tafel te praten.'


Hij benadrukt dat een Frans-Duits-akkoord meer is dan de optelsom van de wensen van de twee landen. 'Duitsland en Frankrijk hebben vaak totaal tegengestelde belangen. We zijn het yin en yang van Europa. Als wij het eens zijn, dekt dat ook de opvattingen van de rest.' Grappend voegt hij er aan toe: 'Een Frans-Duits akkoord is perfect, erg perfect of compleet perfect.'


Veelbetekenend in deze is een artikel van de Duitse minister van Financiën Wolfgang Schäuble van eind vorig jaar. Daarin stelt hij dat Berlijn en Parijs moeten optreden als de woordvoerders van de andere EU-landen: 'Frankrijk voor de mediterrane regio, Duitsland voor Oost- en Noord-Europa.' Hij vraagt zich af of de twee landen een 'verlichte hegemonie' vormen, maar kiest uiteindelijk voor de minder beladen term 'gangmakers'.


'De dynamiek in de EU is totaal veranderd', merkt de Ierse diplomaat op. Van het Duitsland dat in 2007 als EU-voorzitter al bemiddelend echte Europese akkoorden tot stand bracht (minder CO2-uitstoot; Verdrag van Lissabon) is weinig over. 'De bemiddelaar is rolmodel geworden, maar wel eentje die zijn mal dwingend oplegt. Maar ik begrijp het: wij halen, zij betalen.'


Als voorbeeld van de verscherpte verhoudingen noemt hij de manier waarop de Spaanse premier Zapatero tijdens de oktobertop werd afgeserveerd door Sarkozy en Merkel. Zapatero verzette zich tegen de Duitse wens om private investeerders mee te laten betalen als een euroland om noodhulp aanklopt. Hij kreeg steun van president Trichet van de Europese Centrale Bank. Die voorzag, wat ook gebeurde, dat investeerders massaal de staatsobligaties van Ierland, Spanje en Portugal zouden dumpen.


Sarkozy schoot uit zijn slof en beet Trichet toe dat hij alleen met bankiers spreekt, terwijl politici de boosheid van hun burgers moeten opvangen. Zapatero werd verder totaal genegeerd, hij had zelf ook het lef niet om erop terug te komen.


De Europese Commissie begrijpt de opstelling van de triple A-landen, de lidstaten met de hoogste kredietwaardering. 'Van hen wordt veel gevraagd: geld, garanties en solidariteit, terwijl de burgers thuis morren. Maar het is niet aanvaardbaar dat de triple A-landen zeggen: wij schrijven een cheque uit, wij zijn de oplossing. Dan vergeten ze dat ook hun welvaart drijft op de EU', zegt de Commissie-ambtenaar.


Volgens hem krijgt Barroso klachten van zuidelijke regeringsleiders. 'Die zeggen dat ze gekleineerd worden, op een zijspoor gezet. De hele Commissie is bezorgd hierover. We moeten echt oppassen. Dit laat sporen na, het bloed blijft op de muren plakken.'


Tot een revolte van de zuidelijke landen zal het echter niet komen, voorspelt de ambtenaar. 'Zonder triple A-landen is er geen reddingsfonds, iedereen beseft dat. Bovendien begint dit jaar de discussie over de meerjarenbegroting van de EU. De netto-ontvangers zullen niet te hard bijten in de hand die hen voedt.'


Bij de rijkere lidstaten wordt schouderophalend gereageerd op de vermeende klachten bij Barroso. 'Merkel heeft veel krediet bij de regeringsleiders, in de dubbele betekenis van het woord. Als de leiders bij elkaar zijn, heerst er een clubgevoel; zij deed veel voor ons, nu zijn wij aan de beurt', zegt een nauw betrokken diplomaat.


Van een dictaat wil hij niet spreken. 'Het is een reële inschatting van de nieuwe krachtsverhoudingen. Die noopt sommige landen tot zelfbeperking.'


Dat de sfeer harder is geworden, vindt hij niet meer dan normaal. 'Het gaat nu over groot geld: 750 miljard euro voor een noodfonds is wel wat anders dan een overschrijding met 1,9 miljard van het Galileo-satellietsysteem. Het gaat om de munt, om het economisch overleven. Dat leidt tot spanning en irritatie, bij iedereen.'


Niettemin is Merkel zich bewust van het belang van een goede verstandhouding met de zwakkere Europese broeders. Woensdag bezocht ze de Spaanse premier Zapatero. 'Ze onderkent het gevaar dat anderen het gevoel krijgen naar de zijlijn gedrukt te worden', zegt de Duitse diplomaat. 'Ze is sowieso de eerste bondskanselier die alle lidstaten heeft bezocht.'


Vrijdag zetten Merkel en Sarkozy wederom de toon, als ze hun EU-collega's in Brussel ontmoeten. Ze hebben nieuwe, ingrijpende plannen voorbereid die de economische samenwerking nog verplichtender maken. De Duitse diplomaat voorziet kritiek, maar schikt zich lachend in zijn lot. 'Wij zitten in een lose-lose situatie: als we niets doen is iedereen ontevreden, als we wel iets doen is bijna iedereen ontevreden.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden