Leenstelsel

Het is binnenkort afgelopen met de basisbeurs. Wie na 1 september 2015 nog wil studeren aan universiteit of hogeschool kan een beroep doen op een studievoorschot. Dat is een vriendelijk woord voor een lening die later moet worden terugbetaald.


Het is een lening onder milde voorwaarden, wellicht dat minister Bussemaker het daarom een 'sociaal leenstelsel' noemt. Je mag er bijvoorbeeld 35 jaar over doen om de schuld af te betalen. Gelukkig gaat de pensioenleeftijd zo drastisch omhoog dat je na de vereffening van de schuld ook nog een jaar of twintig mag doorwerken zonder elke maand een bedrag te moeten overmaken - de afbetaling van huis en andere luxe even buiten beschouwing gelaten.


Het worden weer tijden voor rijke ouders.


Door het nieuwe leenstelsel komt er op termijn per jaar 1 miljard extra beschikbaar voor het hoger onderwijs. Dat wordt, zo is tenminste de bedoeling, een stuk beter.


In de mooie analyse van Maartje Bakker, gisteren in de Volkskrant, stond een intrigerende zin: 'De tijd van de massale verheffing van het volk is voorbij.'


De zin trof me, omdat ik zelf nog flink heb geprofiteerd van de massale verheffing van het volk. Ik ging als eerste in een familie van fabrieksarbeiders naar de universiteit en ik was daarmee in mijn vriendenkring lang niet de enige. Wij profiteerden van het sociaal-democratische ideaal van spreiding van kennis, macht en inkomen.


Het beursstelsel is nooit meer zo genereus geweest als in de jaren voor de invoering van de basisbeurs in 1986. Je mocht ook best lang doen over je studie - het ging niet louter om het zo efficiënt mogelijk verwerven van kennis, maar ook om de persoonlijke ontwikkeling, om het Kantiaanse verlichtingsideaal: 'Verlichting is het zegevieren van de mens over zijn zelfverkozen onmondigheid.'


Sapere aude - durf te denken! Dat mocht wat kosten.


Maar dat is dus voorbij. Bibliotheken worden gesloten en de Wereldbibliotheek is overgenomen door Nieuw Amsterdam. De VARA doet nog een beetje aan de volksverheffing met een wetenschapper bij DWDD, de Volkskrant heeft het Beestje van de Week, je hebt de Zaterdagmatinee en Andere Tijden, maar dat was het wel zo'n beetje.


En nu gooit de overheid er ook het bijltje bij neer.


Het nieuwe leenstelsel is niet alleen een bezuiniging. Het is ook niet louter bedoeld als rem op het aantal studenten. Het slopen van pretstudies is slechts een bijkomend voordeel. Het is vooral een ingrijpende omslag naar een principieel ander soort samenleving, waarin de overheid zichzelf niet langer beschouwt als de Grote Verheffer van de kansarme burger. Onderwijs staat voortaan meer dan ooit in dienst van de economie. Het verheffen is geliberaliseerd, geprivatiseerd en afgestoten aan de markt.


Het stond allemaal al in het dikke WRR-rapport Naar een lerende economie. Investeren in het verdienvermogen van Nederland, uit november 2013: onderwijs is geen emancipatie-instrument meer en het is ook niet langer de verheffingsmotor die het ooit was. De verheffing is afgerond, en met iets te veel succes. We hebben te veel hoogopgeleiden. De Amerikaanse socioloog Richard Sennett wees in 2008 in The Craftsman al op de noodzaak van de herwaardering van de ambachtsman en hij gaat gelijk krijgen.


In de lerende economie gaat het om de 'verdiencapaciteit' van Nederland en om niks anders.


En wie dat wil, verheffe zichzelf. Wel zelf betalen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden