Leefbaren liepen vaak stuk op eigen elan en dadendrang

Het begrip Leefbaar is sinds de jaren negentig een geuzennaam in de politiek. Maar de kiezers zijn onverbiddelijk. Veel van de nieuwe politici ontpopten zich als brokkenpiloot....

Landelijke politieke partijen moeten niet denken dat het bestaansrecht van protest- of lokale partijen voor altijd is aangetast, waarschuwen politicologen. Dat vooral Leefbaar-partijen dinsdag veel hebben verloren heeft uiteenlopende oorzaken.

‘Onvrede over de gevestigde politiek kan zó weer worden gemobiliseerd’, vermoedt politicoloog Marcel Boogers van de Tilburgse universiteit.

Lokale politieke groeperingen hebben juist goed stand gehouden, vindt politicoloog Peter Castenmiller van het onderzoeksbureau Zenc. Inclusief de Leefbaren zijn die lokale partijen door een kwart van het electoraat gesteund. ‘Dat is een mooie score in een campagne die zeer sterk op het Haagse is toegespitst.’

In Hilversum en vooral Utrecht, de bakermat van de Leefbaar-partijen, kregen de vertegenwoordigers van de ‘nieuwe politiek’ forse klappen. ‘Leefbaar' zag halverwege de jaren negentig het licht in Hilversum, min of meer als one-issue-partij die zich ergerde aan de verkeersproblematiek. Na drie zeges verloor collegepartij Leefbaar Hilversum dinsdag 4 van de 9 zetels.

Nog veel dramatischer was het verlies voor Leefbaar Utrecht, eind jaren negentig voortgekomen uit onvrede over plannen voor het Stationsgebied. Die collegepartij had 14 raadszetels en hield er 3 over. Daarmee vergeleken heeft de derde bekende Leefbaar-groepering, die van Rotterdam, niet slecht gescoord: van 17 naar 14 zetels.

In maart 2002 drongen 44 Leefbaar-partijen door in de gemeenteraden. Daaronder waren veel politieke gelukzoekers die meeliftten op de populariteit van Leefbaar Rotterdam en de persoon Pim Fortuyn. Nadien, vele onderlinge ruzies en afsplitsingen later, bleek de merknaam Leefbaar eerder een hinderpaal dan een voordeel.

Leefbaar Arnhem liet al in 2004 de houdbaarheid van het begrip Leefbaar onderzoeken. Toen al bleek dat 64 procent van de Nederlanders, moe geworden van alle ruzies in die kringen, geen positieve associaties had bij dat begrip.

Leefbaar Utrecht-oprichter Broos Schnetz zag de schade van verre aankomen en heeft voorgesteld om het begrip Leefbaar uit zijn partijnaam te halen: ‘Maar de leden wilden dat juist als een geuzennaam behouden.’

Van geuzennaam is Leefbaar in veel gemeenten eerder verworden tot een synoniem voor brokkenpiloten. In 2002 werden Leefbaar-partijen in twaalf gemeenten vanuit het niets de grootste partij. Naast Rotterdam gebeurde dat onder meer in Montfoort, Diemen, Almere, Purmerend, Schiedam en Nieuwegein. In al die gemeenten, Rotterdam uitgezonderd, leed Leefbaar zwaar verlies.

Leefbaar kon moeilijk onder één noemer worden gevangen, daarvoor liepen de kwaliteiten en signatuur van de lokale groeperingen te ver uiteen. Politicoloog Boogers: ‘Vier jaar geleden mobiliseerden ze onvrede. Ze stonden voor elan, dadendrang, andere politiek. Sommige groeperingen zijn daar nu zelf op stukgelopen.’

Volgens Boogers is Nederland in de greep is van ‘pendule-politiek’. ‘Leefbaarheidspartijen zijn vooral groot geworden door traditionele niet-stemmers op de been te krijgen. Stemmen is hier gelijk aan straffen. Het cynische voor dat soort partijen is, dat als ze zelf de macht vertegenwoordigen, diezelfde niet-stemmers van toen zich niet meer laten horen.’

Plaatselijke partijen waren in sommige gemeenten erg succesvol. In Tilburg (zesde gemeente van het land) kreeg de lijst-Smolders 5 raadszetels, Beter Dordt in Dordrecht komt met 6 zetels in de raad. ‘Lokale groeperingen zijn in in het algemeen ook helemaal niet weggevaagd. Soms kan één belangrijk onderwerp of één aansprekende figuur het verschil maken’, zegt Boogers. ‘Het gaat om het mobiliseren van verzet.’

Leefbaar Utrecht werd woensdag zelfs door college-partner PvdA met compassie overladen. Het monsterverlies vond PvdA-lijsttrekster Rinda den Besten ‘onterecht’. LU-oprichter Schnetz: ‘Een politicoloog vertelde me dat als lokale partijen hun waarde hebben bewezen, kiezers weer overstappen naar een traditionele partij. Als dat de verklaring is, ben ik tevreden.’

In het geval van LU heeft een rol gespeeld dat oprichters Broos Schnetz en Henk Westbroek zelf bij herhaling hebben gezegd dat de oorspronkelijke protestpartij te salonfähig was geworden. Schnetz vindt voorts dat landelijke politici de verkiezingen ‘in absurde mate hebben gekidnapt’.

Tot diezelfde verklaring voor het verlies komt ook Jan Nagel, oprichter van Leefbaar Hilversum. ‘Het is de PvdA op slimme wijze gelukt er een landelijke campagne tegen het kabinet van te maken.’ Nagel, die zelf na twaalf jaar afscheid neemt van de lokale politiek, is ervan overtuigd dat lokale politieke groeperingen de gemeentepolitiek kunnen opschudden.

Nagel vindt dat de verkiezingen verspreid over het jaar moeten worden gehouden. ‘En dan niet per provincie want dan trekken al die Haagse politici weer massaal naar die ene provincie.’ Volgens politicoloog Boogers kan het ook anders: ‘In Zweden wordt op dezelfde dag én voor het parlement én de gemeenteraad gestemd. Dat leidt er niet toe dat mensen met de automatische piloot stemmen, maar wel degelijk kijken naar lokale kwesties.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.