Leef uw weemoed!

Het is herfst. En vandaag is het Allerzielen. V duikt daarom, in specialvorm, in de melancholie, in drie delen. Wat voor nut heeft het? Hoe voelt het? En wat maakt muziek zo melancholie-opwekkend?

WILMA DE REK

'De melancholie ligt ten grondslag aan alles, net zoals de zee het eind is van alle rivieren. Hoe kan het ook anders in een wereld waarin niets blijvend is, waarin alles wat we hebben liefgehad of zullen liefhebben moet sterven? Is de dood dan het geheim van het leven?'

(Henri-Frédéric Amiel, filosoof en schrijver)

Vandaag is het 2 november, de dag van de dood. De dag die katholieken Allerzielen noemen en waarop ze kaarsjes op de graven van dierbare overledenen zetten. Het zal de meeste mensen daarbij louter om het herdenken gaan, maar de achterliggende gedachte van de kerk is dat de overledene een handje geholpen moet worden bij zijn hereniging met God. 'Op Allerzielen bidt de katholieke kerk voor alle overledenen die nog niet bij God in de hemel zijn', legt de site van omroep RKK uit. Zielen van overledenen gaan volgens het katholieke geloof naar de hemel, het vagevuur of de hel. De stakkers in de hel zijn verdoemd, de zaligen in de hemel hebben niets meer te wensen; maar de zielen in het vagevuur zijn weliswaar van de eeuwige verdoemenis gered, maar moeten nog 'van hun onvolkomenheden worden gezuiverd om Gods licht te kunnen verdragen'. De viering van Allerzielen is bedoeld om dit louteringsproces te ondersteunen. De RKK-site: 'Door gebed en offer helpen de levenden de overledenen om hun uiteindelijke bestemming te bereiken: eeuwig gelukkig zijn bij God.'

Hoe dan ook: het is 2 november, en dat is de perfecte tijd van het jaar voor melancholie. Begin november, dan houden de bomen de schijn van nazomer niet langer op: het is herfst, je kunt er niet meer omheen. De boel wordt kaal, de aarde koud en hard. Het ruikt naar verrotting. Lekkere verrotting, dat wel, want de geur van verval in het begin van november heeft ook iets opwindends: er zweemt een belofte van nieuwe dingen doorheen. Het is de geur van prikkelende kou met een snufje haardvuur erin; van uitgestrekte, kale landschappen; van middagen waarop het heel vroeg donker wordt en het thuis in de warme keuken niet genoeg naar appeltaart en pompoensoep kan ruiken.

Of naar risotto, het ultieme troosteten waarmee de Britse kookboekenschrijfster Nigella Lawson zichzelf tot rust roert als ze melancholiek is. 'Het is zo hypnotiserend en je wordt zo door dat constante roeren in beslag genomen, dat ik iets begin te begrijpen van de boeddhistische gedachte dat je één wordt met wat je doet', schrijft ze in haar boek Keuken. 'In een bepaald soort stemming kan dat cruciale gebrek aan uitdaging, die slaapverwekkende herhaling van steeds maar die lepel van je bord naar je mond en weer terug, dat niet na hoeven denken, op zichzelf heel rustgevend zijn. Kalmerend troosteten op z'n best.'

Melancholie, dat is doelloos staren in de verte, waarbij je niet wordt gestoord door heldere en afgebakende gedachten. Melancholie is zachte treurigheid die geen duidelijke oorzaak heeft en waarvan je niet hoeft te huilen, althans niet ongeremd en met gierende uithalen. Melancholie is iets heel anders dan hard en rauw verdriet. Verdriet schuurt, melancholie doet dat niet. Melancholie heeft ook wel met verdriet te maken, maar voelt zachter, teerder, onbestemder. Verdriet sloopt je, in melancholie kun je zalig zwelgen.

Melancholie, melancholie

Ik begin heel zacht te huilen

Als ik oude foto's zie

En ook: versleten films

Regenachtig super-acht

Met mijn ouders op vakantie

En moeder die nog prachtig lacht

(Youp van 't Hek, cabaretier)

In 2005 schreef Eric G. Wilson, hoogleraar Engels aan de Wake Forest University in North Carolina, het boek Against happiness. Het is een ode aan de melancholie - eigenlijk is het meer een noodkreet dan een ode. Volgens Wilson is de hedendaagse cultuur maniakaal gefocust op het verwerven en behouden van 'geluk', wat dat ook mag zijn, en wordt vergeten hoe waardevol zijn tegenpool kan zijn. 'Mogelijk hebben wij binnenkort een belangrijke culturele kracht geëlimineerd', schrijft hij bezorgd. 'Een belangrijke inspiratiebron voor de creativiteit, de muze achter veel kunst, poëzie en muziek. Op ditzelfde moment zijn wij namelijk bezig met het uitroeien van de melancholie.' Wilson schreef zijn boek uit angst dat de gelukscultuur 'lichtzinnig voorbijgaat' aan een wezenlijk deel van het volle leven. De wereld is nu eenmaal niet alleen mooi, hij is ook tragisch, treurig, saai. En melancholiek.

Weet je nog, toen de wind de bomen

tergde en hen de mantels van het lichaam trok

dat wij samen - de regen kletterde bij stromen -

schuilden en jij zo schrok

toen ik je zei dat dit het eind was, en voorgoed

onze wegen zouden scheiden

'Mijn arme kind, 't is droevig maar het moet

beter is het heen te gaan'

Ik zweeg en jij schreide

Weet je nog dat mijn hand de jouwe

zachtjes drukte, omdat jij spoedig zou zien

dat ik niet de beste was

en dat jij door je tranen lachte en zei: 'misschien'

Nu is het herfst opnieuw en regen, maar alleen

schuil ik onder 't lover, denk aan jou en ween.

(Hans Lodeizen)

Wat is melancholie? Het woord komt oorspronkelijk uit de karakterleer en is de samenvoeging van de Griekse woorden melas (zwart) en cholè (gal): de letterlijke betekenis is zwartgalligheid. De Griekse arts Hippocrates meende dat melancholie te wijten was aan een overschot aan zwarte gal in het bloed. 'Melancholie is een term die aan het begin van de vorige eeuw in zwang was en door onder anderen Freud graag werd gebruikt', zegt schrijver en psycholoog René Diekstra. 'Het begrip wordt meestal gelijkgesteld met de groep van stemmingsstoornissen die we nu 'depressie' noemen.'

Vroeger werd wel gesproken van de 'melancholische persoonlijkheid'. Diekstra: 'Je leed niet aan een melancholieke bui, je wás melancholisch. Later is daar het begrip 'depressieve persoonlijkheid' voor in de plaats gekomen, maar die term is inmiddels ook geschrapt. Depressie wordt nu als een stemmingsstoornis beschouwd en daar kun je verschillende typen van hebben, ook zeer extreme vormen, maar ze zijn doorgaans van voorbijgaande aard.'

Melancholie, zegt Diekstra, heeft tegenwoordig vooral een romantische bijklank. 'Het wordt als een elegante term gebruikt, iets voor dichters en schrijvers. Melancholie is ook een mooi woord natuurlijk, het heeft inderdaad een elegante klank: het staat voor zwart makend, somber, zum Tode betrübt. Dat is begonnen in de 18de eeuw, toen ook wat we nu de romantische liefde noemen opgang deed, met daaraan gekoppeld een romantisch doodsbeeld. Liefde en dood zijn sinds die tijd dicht bij elkaar komen te liggen; het niet kunnen beleven van een liefde werd in romans en gedichten aangevoerd als een belangrijke motivatie voor de dood. En soms ook in het echte leven. Zo had je het verhaal van Rudolf van Oostenrijk, de zoon van keizer Franz Jozef en keizerin Sissi, die in 1889 op zijn 30ste zelfmoord pleegde in het jachtslot Mayerling, nadat hij eerst zijn maîtresse had gedood. Die gebeurtenis sprak enorm tot de verbeelding.'

Het klinkt mooi, melancholie; maar volgens Diekstra is er in werkelijkheid weinig moois aan. 'Mensen die aan dysthymie lijden, een psychische stoornis die nog het dichtst in de buurt komt van wat vroeger een melancholische persoonlijkheid werd genoemd, brengen een groot deel van hun leven door in diepe, donkere onderlagen. Ze leven in de schaduwen van grijs, ze kunnen zelden echt blij zijn, dat is vreselijk.'

Er lekken tranen in de havermout:

mijn droefheid is vandaag vroeg uit de veren,

heeft zich gewassen, steekt al in de kleren,

heeft aan de pap iets klagelijks aanschouwd.

Wie kan er roeren aan dit stil ontbijt

dat ik, zó nuchter, al van streek moet raken:

het ei, de jam, het grauwe tafellaken,

dat als een doodskleed wijst op de Eeuwigheid?

(Levi Weemoedt, Een brok in de keel)

In Against happiness roemt Eric G. Wilson melancholie als de motor achter alle grote kunst. Hij beschrijft hoe melancholie zo ongeveer alle composities van de Canadese zangeres Joni Mitchell heeft gekleurd, en citeert uit een interview waarin Mitchell haar hardnekkige zwaarmoedigheid omschrijft als 'het zand dat de parel maakt'. Ze heeft, zegt ze in dat interview, in de loop der jaren geleerd dat als je de demonen verdrijft, ze de engelen met zich meenemen. Wilson: 'We moeten derhalve stevig vasthouden aan onze duistere kanten, onze volkomenheden, om inzicht te krijgen in een individuele vitaliteit, een unieke kracht. Als we deze energie begrijpen, gaan we de verborgen relatie tussen verdriet en vreugde in een nieuwe context zien. Dan beseffen we, eens te meer, dat melancholie de chaos is waaruit nieuwe scheppingen voortkomen. Deze disharmonie is een onstuimige oceaan die voortdurend prachtige zilveren draaikolken en wervelingen voortbrengt. Onrust baart elegantie.'

Wilson noemt in zijn boek een heel rijtje 'droeve zielen die hun periodes van verlamming, verlies en verwarring ten goede aanwenden': de schrijvers Ernest Hemingway, Victor Hugo, Marcel Proust en Lev Tolstoj, de componisten Ludwig van Beethoven, Gustav Holst, Robert Schumann en Gustav Mahler. En natuurlijk Vincent van Gogh.

In juni 1889 schilderde Van Gogh Sterrennacht, vaak uitgelegd als hét bewijs van de verwarring en waanzin waaraan hij aan het einde van zijn leven ten prooi zou zijn gevallen. Hans den Hartog Jager, die het werk bespreekt in zijn boek Dit is Nederland in tachtig meesterwerken, komt tot een andere conclusie. Sterrennacht is geen schilderij van een verwarde gek, schrijft hij. Het is 'geen schilderij van een man die worstelt met zijn geest, maar van een kunstenaar die grip op diezelfde geest probeert te krijgen met behulp van zijn werk. En daarin slaagt Van Gogh zo goed dat de passie ervan af spat.'

Melancholie als voorwaarde voor geniale creatieve uitingen: een dom cliché, of waar? Waar, meent René Diekstra. 'Het is ontegenzeggelijk zo dat bijvoorbeeld een bipolaire stemmingsstoornis, waarbij depressieve perioden worden afgewisseld met manische, een thrill of action, als beeld meer voorkomt bij de creatieven der aarde. In veel gevallen zie je dat kunstenaars datgene wat ze in hun depressieve perioden ervaren, tijdens de creatieve periode die erop volgt tot uiting brengen.

'De meeste kunstenaars houden trouwens helemaal niet van hun melancholische of depressieve toestanden, maar omdat ze er niet aan kunnen ontkomen, geven ze er zo betekenisvol mogelijk vorm aan. In die zin produceert melancholie wel degelijk schoonheid. De Oostenrijkse psychoanalyticus Otto Rank, een van de intelligentste leerlingen van Sigmund Freud, heeft daarover geschreven in Kunst und Künstler. Volgens hem is kunst voor kunstenaars een manier om hun melancholie en hun innerlijke demonen te uiten. Wij gewone mensen zijn in die visie allemaal artistes manqués.'

Ik lijk de koning van een overregend rijk

rijk maar onmachtig, jong en stokoud tegelijk

wiens leermeesters vergeefs met kruiperijen strelen

terwijl hem hond en ieder ander dier vervelen

Er kan hem niets verheugen, wild noch valkejacht

noch volk dat onder zijn balkon wordt omgebracht.

(Charles Baudelaire, Spleen 3)

Wat heeft een gewoon mens eraan, aan melancholie? Alles, meent René Diekstra. 'Mijn boek Als leven pijn doet is een uitvoerig pleidooi voor het feit dat je, als je op bepaalde momenten in je leven in de gedeprimeerdheid of melancholie dondert, daar niet al te moeilijk over moet doen. Het zou bijzonder onhandig zijn als het leven je níet af en toe tot stilstand bracht. Niet alleen kunstenaars gedijen bij melancholie, ook gewone mensen doen dat. En politici. De Amerikaanse presidenten die het belangrijkst of invloedrijkst waren in de geschiedenis, waren personen die sterk naar melancholie neigden. Omdat ze een reëler beeld hadden van bepaalde ontwikkelingen dan rooskleuriger types. Abraham Lincoln is er een goed voorbeeld van. Hetzelfde geldt voor de Britse Winston Churchill. The black dog is visiting me, zei hij als hij weer eens een depressieve periode doormaakte. Gedwongen stilstand is een moment om de dingen opnieuw te bezien, om tot nieuwe inzichten te komen. Zie een melancholische bui als een wake-up call, ook al ben je er bang voor. Ontloop het niet. Juist in het donker zie je vaak de sterren het best.'

undefined

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden