Laurens Jan Brinkhorst: 'Ik ben geen Don Quichote.'

Nederland wentelt zich in een misplaatst welbehagen. Waarom staan we al te juichen bij brons of zilver op de Olympische Spelen? 'Ons land heeft een grote beurt nodig', vindt minister Brinkhorst van Economische Zaken.

'Het begint met plassen in een portiek. Die smerigheid, verschrikkelijk. Parijs is vergeleken met onze steden een stuk schoner. Het uitlekken van de Miljoenennota, ook zoiets irritants. Dat we niet in staat zijn een jaarlijks terugkerend evenement als Prinsjesdag goed te regelen. Dit maak je in geen enkel land mee. We zakken af in de vaart der volkeren.

Of neem die onterecht verstrekte bonussen voor topambtenaren bij Onderwijs. Ik heb alle reden aan te nemen dat dit op mijn departement niet voorkomt. Maar er zijn hier wel een paar Koninklijke Besluiten 'zoek', de officiële besluiten waarin de bonussen geregeld worden. Dat betreur ik. Waar ligt dat nu aan? Ik laat het uitzoeken. Dit mag op Economische Zaken niet voorkomen. Mijn devies is check, double check, recheck and final check.

De rode draad door de problemen in Nederland is het chronisch gebrek aan aandacht voor kwaliteit. ''Een ander doet het wel, een ander zal het wel weten''. Die mentaliteit. Het is de verslonzing van Nederland. We hebben een grote beurt nodig.

Jarenlang dachten we dat het alleen maar beter kon gaan. Die filosofie, losgekoppeld van meer inspanning, leidt tot verslonzing en verslapping. Dan krijg je rampen als in Volendam en Enschede. Het curieuze is dat we ons altijd zagen als de besten van de wereld, we pompten onszelf op. Een soort oer-calvinistische pre-destinatieleer: dank u lieve Heer dat ik hier in Nederland in de hemel geboren ben. Helaas voor de anderen, maar dat heeft U zo beschikt. Dat betekent dat zelfkritiek in Nederland niet een erg veel voorkomende eigenschap is.

Verslonzing heeft niets met politiek rechts of links te maken, maar met de search of excellence, of beter: het gebrek daaraan. Waarom eindigen onze voetbalteams in Europa steevast op nummer twee? Waarom eren wij mensen die terugkomen van de Olympische Spelen met bronzen en zilveren medailles? Omdat we genoegen nemen met een tweede plaats, dat zit diep in onze aard. Doe maar gewoon, dat is al gek genoeg. In Nederland heerst een afzeikmentaliteit: we drukken elkaar liever naar beneden dan iemand op te stoten.

Je bent een uitslover als je iets extra's doet. Wel, ik zie mezelf niet als een uitslover maar als een waanzinnig ambitieuze man. Ik heb meer banen afgezegd dan aangenomen. Maar waar ik aan begin, daar maak ik het beste van.

Die middelmaat in Nederland komt ook omdat we geen bergen hebben. Perspectief leidt tot prestaties. We leven in een nieuwe wereld. Leiderschap moet daar oog voor hebben en andere mensen de ogen openen.

Let wel, ik ben geen Don Quichote. Ik denk dat ik de wereld een beetje ken, daar heb ik de leeftijd voor. En ik verzeker u: welvaart is geen rustig bezit. Daar moeten we keihard voor werken, met kwaliteit. Degene die leiding geeft moet een voorbeeld zijn. Als ik 's ochtends om acht uur op het ministerie arriveer en als laatste weer vertrek, komen mijn ambtenaren ook iets eerder. Echt leiderschap vereist discipline.

Ik heb in het kabinet gezegd: dit is geen bezuinigings- maar een hervormingskabinet. Er is geen andere agenda dan de agenda van het kabinet. De oppositie heeft geen poot om op te staan. De visie van de heer Bos (fractievoorzitter PvdA, red.), die tegen loonmatiging pleit, leidt alleen maar tot grotere tekorten. De vraag is: gaan we vooruit of trekken we terug?

De sanering van de overheidsfinanciën is niet het probleem van Nederland. Het is de voorwaarde tot duurzame groei. Die is nodig om ons onderwijs, ons zorgstelsel op peil en betaalbaar te houden. Die harde boodschap uitdragen vereist leiderschap.

In Nederland bestaat dat niet. Kofi Annan, die is politiek en moreel een leider. Het gaat om de daden die je verricht. Ik voel me geen mental coach, al dat soort soft speak. Alsof we een stelletje patiënten zijn. Het idee dat het kabinet leiding geeft aan een soort open sanatorium. Er is niets verkeerd met Nederland behalve dat we meer ons best moeten doen.

Ik hou niet van zwakke mensen aan de top. Als we een lijn hebben, zetten we die ook uit. Mijn ministerie geeft heel duidelijk een profiel aan de economische agenda van Nederland. Dat zeg ik zonder enige arrogantie.

Kijk ook naar het werk van staatssecretaris Van Gennip - een ontzettend leuk mens, ze kon mijn dochter zijn. Zij presenteerde onlangs de nota Pieken in de delta, een pleidooi om het schaarse geld daar in te zetten waar het het best rendeert. Ze breekt met de Nederlandse traditie om met een gietertje rond te gaan en overal net te weinig geld te geven.

'Pieken' is een bewuste keuze om excellentie te bevorderen, kansen te vergroten. Het rekent af met het zieligheidsgevoel in de noordelijke provincies. Ik heb jarenlang in Groningen gewoond. Natuurlijk is het inkomen daar iets lager, maar het leven is ook goedkoper. Dat de Tweede Kamer vasthoudt aan dat gietertje vind ik een betreurenswaardige vorm van conservatisme. Democratie is ongelooflijk belangrijk, maar niet alles wat in Kamer gezegd wordt is ook de laatste wijsheid.

Het ondernemerschap in Nederland houdt ook niet over, een kwestie van verdelende rechtvaardigheid. Je zult mij niet horen zeggen dat Nederlandse bedrijven het licht hebben uitgevonden. Natuurlijk zijn er mensen met goede visies, neem Herman Wijffels, de voorzitter van de Sociaal-Economische Raad. Maar de algemene cultuur is niet zo dat ondernemingen excellence hebben. Het midden- en kleinbedrijf is, naar alle objectieve maatstaven, bij ons niet erg innovatief. Het is een taak voor het kabinet om hier iets aan te doen. Daarom kom ik met innovatie-vouchers, Pieken in de delta en steun voor technostarters. U ziet, hier zit geen verlept tulpje.

Er gaat wel eens wat mis. Bij de start van het Innovatieplatform hebben we een fout gemaakt. Iedereen was erbij: de premier, ondernemend Nederland. Dat wekte de suggestie dat na de start van het platform de wereld meteen zou veranderen. Typisch voor de Nederlandse cultuur. We hebben een toverwoord - innovatieplatform - en dan hoeven we ons niet meer in te spannen. Maar het gezegde luidt: Politik ist bohren in dicken Bretter. Dikke planken dus, het duurt een tijdje voor je daar doorheen bent.

Weet u waarom het in Finland zo goed gaat? Dat land verloor begin jaren negentig in één klap Rusland als afzetmarkt. Eenderde van hun export weg, een geweldige schok. Dat heeft de Finnen gedwongen keuzes te maken. Nederland kan door zijn consensuscultuur moeilijk nieuwe wegen inslaan. We zitten in een crisis, maar niemand ziet het. Het is de verantwoordelijkheid van het kabinet die schok gestalte te geven.

Op Schiphol zie ik mensen met dikke koffers, op weg naar verre bestemmingen. Als we niets doen worden die Nederlanders steeds dikker en hun bestemmingen steeds minder ver. Dat wil ik voorkomen. Er is niks fout aan meer vrije tijd. Maar het betekent wel minder zorg, minder onderwijs, minder infrastructuur. Er is geen free lunch in deze wereld, alleen de zon gaat voor niets op.

De vakbeweging ontkent apert een aantal feiten. De Nederlandse ambtenaar heeft gemiddeld zeven, acht weken vakantie per jaar. Alleen Italianen en Luxemburgers scoren nog hoger. Voor mijn ministerie betekent dit dat er twee maanden per jaar geen beleid wordt gemaakt. Dat kunnen we ons niet permiteren. Let op, de gestage ontwikkeling van een boerenstaat, via een industriële samenleving naar een maatschappij vol goederen en diensten bestaat niet meer. Het gaat nu met grote sprongen. Mali en Korea waren na de Tweede Wereldoorlog even welvarend, nu is het verschil niet meer te meten. Ook Nederland loopt dat risico, we zijn geen eiland.

FNV-voorzitter De Waal beweert dat ik iedereen tot z'n 75-ste wil laten werken. Dat is opzweperij. Ik lig er niet wakker van maar een groot aantal goedwillende mensen wordt bewust op het verkeerde been gezet. De vakbeweging steekt zijn kop in het zand voor de werkelijkheid, en zij niet alleen overigens.

Dit kabinet is nog lang niet klaar met de hervorming van de verzorgingsstaat. We staan pas aan het begin. Over de WW praten we door, daarover zijn in het kabinet afspraken gemaakt. Politiek is niet voor bange mensen. Hier zit een economisch hervormer pur sang. Wat moet ik anders, op vakantie gaan?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden