Later wordt alles beter

Een deel van haar jeugd bracht Anouk door in pleeggezinnen en tehuizen. Hoe vergaat het meiden in dezelfde situatie nu? Terug naar 'haar' opvang-huis in Den Haag.

Beeld Isabella Rozendaal

In haar linkerhand heeft Alishia (16) zelf tatoeages geprikt. 'Dat is niet moeilijk. Je hebt een naald nodig en draad en dat doop je dan in iets van eyeliner ofzo, je weet toch. In de gesloten inrichting waar ik eerst zat mocht je geen naalden hebben. Maar die smokkelde ik mee van school.'

Op de bovenkant van haar hand prikte ze twee jaar geleden een muzieksleutel. 'Omdat muziek luisteren erg belangrijk voor mij is en ik in die gesloten instelling mijn mp3-speler niet mocht gebruiken.'

De andere tatoeage prikte een vriendinnetje van de groep in de zijkant van haar linkerwijsvinger. Mamma, staat er. 'Maar van deze heb ik spijt.'

Alishia werd al op haar 4de voor het eerst door de kinderbescherming thuis weggehaald. 'Mijn moeder had niet veel geld, dus moest ze mij en mijn broertje 's nachts alleen laten om te werken. Dat vonden ze niet goed.'

Alishia's jeugd werd een aaneenrijging van verhuizingen. Dan weer zat ze in een tehuis, dan weer bij een tante. Soms woonde ze weer even bij haar moeder. Maar een van haar moeders vriendjes 'deed dingen' met haar. Alishia was toen 13. Niet veel later kwam ze in een gesloten inrichting terecht. Toch geeft Alishia haar moeder nergens de schuld van. 'Jeugdzorg heeft veel gelogen en dan halen ze zomaar je kind bij je weg. Zo'n man zei dan bijvoorbeeld dat mijn moeder een paar dagen wegging zonder eten voor ons achter te laten. Maar ze had wel gewoon brood neergelegd.'

Beeld Isabella Rozendaal

Nee, dat ze spijt heeft van die mamma-tatoeage, dat komt gewoon omdat haar vriendinnetje die letters zo bibberig heeft gezet.

In een deftig pand met hoge plafonds in het chique Haagse Statenkwartier wonen negen tienermeisjes tussen de 12 en 18 jaar. Een rustige buurt, op straat is het stil. 'Dat is een voordeel', zegt een medewerkster. 'Er zijn hier minder verleidingen dan in pakweg de Schilderswijk.'

Dit is een 'meidenspecifiek' logeerhuis van de zorginstelling Jeugdformaat, die werkt in de regio Haaglanden. De bewoonsters kunnen, soms tijdelijk, niet bij hun ouders terecht, maar zijn te rebels of hebben te grote problemen voor een pleeggezin.

Meisjes als Anouk dus, toen ze 14 was. In de jaren tachtig woonde de zangeres enkele jaren in een logeerhuis van de stichting die later fuseerde tot Jeugdformaat. 'Ik was gewoon heel vervelend en mijn moeder die vond het ook allemaal heel vervelend, alleen maar ruzie zoeken en alles wat ze juist niet wilde, dat deed ik gewoon tien keer wel', zei Anouk in 1997 in een interview met Hanneke Groenteman. Drugs ook? 'Alles wat er te krijgen viel.'

Als Aylin (17) het even moeilijk heeft bij het vertellen van haar verhaal, zie je dat aan haar rechtervoet. Haar bruine Uggs-laarsje wipt dan zenuwachtig op en neer. Als ze vertelt over het bezoek van Bureau Jeugdzorg toen ze 8 jaar was, beweegt het laarsje heel snel. 'Ik viel in de klas steeds in slaap enzo. Toen kwamen die mensen bij ons thuis kijken. Ze kwamen om te praten met mijn moeder. Ik deed alsof ik sliep, maar in werkelijkheid hoorde ik alles. Ze zeiden tegen mijn moeder: we moeten Aylin meenemen voor observatie, het lijkt ons beter als ze uit huis wordt geplaatst. Toen hoorde ik mijn moeder zeggen: dat is goed. Mijn hart brak. En ik huilen, húilen.'

Een tijdje daarvoor was haar moeder met Aylin bij haar vader weggevlucht met een tussenstop in een Blijf-van-mijn-lijfhuis. 'Mijn vader dronk veel en als hij dronken was, mishandelde hij mijn moeder.' En Aylins moeder heeft psychische problemen, ze kon de zorg voor haar dochtertje niet aan. 'Ze was in de war. Alsof ze me wel zag, maar me niet hoorde.'

Dat jongeren bij Jeugdformaat belanden, komt vaak mede door het onvermogen van hun ouders. Die hebben bijvoorbeeld psychische problemen, zijn verslaafd, zitten in de schulden of zijn crimineel. 'We hebben weleens een meisje gehad dat door de politie hier werd afgeleverd omdat haar alleenstaande moeder was gearresteerd', zegt leidinggevende Neeltje van den Aker.

De meeste logeerhuizen van de stichting zijn gemengd. Maar dit pand in het Statenkwartier is speciaal voor meisjes en er werken uitsluitend vrouwelijke begeleiders. Meisjes komen hier terecht als ze te maken hebben gehad met 'eerwraakachtige' problemen, ze van hun ouders niet met jongens onder één dak mogen wonen, in het verleden zijn misbruikt of als ze zich 'seksueel wervend' gedragen. Dat wil zeggen dat meisjes in hun zoektocht naar aandacht en liefde makkelijk aanpappen met mannen en geen radar hebben voor types die misbruik van hen maken.

Aylin, die inmiddels in twee pleeggezinnen en een handvol instellingen heeft gezeten, is één keer met een foute jongen in contact gekomen, zegt ze. 'Geen echte loverboy, gewoon een jongen die meisjes graag gebruikte. Ik zocht ook naar liefde en een klein beetje geluk. Het was niet dat ik het op dat moment met hem niet wou, maar achteraf gezien heeft hij wel dingen gedaan die over mijn grens gingen.'

Beeld Isabella Rozendaal

Op de bank

In de woonkamer liggen twee andere meiden onder roze fleecedekentjes languit op de grijze bank, ze staren onafgebroken naar het schermpje van hun smartphone. Volgens Van den Aker geven sociale media een nieuwe dimensie aan de problematiek van meisjes die moeite hebben hun seksuele grenzen te bewaken. 'We hebben soms situaties waarbij een meisje bijvoorbeeld een naaktfoto van zichzelf heeft opgestuurd en zo'n jongen zegt: als je me nu niet komt pijpen, dan stuur ik deze foto aan iedereen door.'

Als de couscous met kip en courgette op tafel komt, werken de bewoonsters de maaltijd vrij stilletjes naar binnen. 'Wat is nou eigenlijk jouw achtergrond, ben jij Turks?', vraagt Alishia ineens aan haar buurvrouw. 'Nee zeg, ben je gek ofzo? Ik ben Grieks!', antwoordt die verontwaardigd.

Van een hecht groepsgevoel, zoals je misschien zou verwachten in een huis met negen tienermeiden, lijkt geen sprake. Ieder gaat overdag naar zijn eigen school of stage, er zijn weinig groepsprogramma's.

'Ik hou liever een beetje afstand van de anderen', zegt Aylin. 'Je kunt beter geen vriendschappen sluiten in die logeerhuizen. Je weet nooit wat waar is van wat iemand zegt en wat niet. Het ergst was het toen ik gesloten zat. Toen kwam ik echt in zo'n bitcherige groep. Ik was het buitenbeentje daar, ik was niet hard genoeg. En dan zit je daar tussen jongens die in wapens handelen.'

Alishia heeft weinig vrienden overgehouden aan de reeks residentiële instellingen waar ze in haar korte leven al verbleef. 'Je trekt een tijdje intensief met elkaar op en dan moet een van de twee weg naar een andere plek. Dan beloof je elkaar: we houden contact, we blijven elkaar zien. Je voegt elkaar toe op Facebook, stuurt misschien nog een paar berichtjes en dat was het dan. Je ziet elkaar nooit meer.'

Even na zevenen komt een van de bewoonsters opgewonden het statige pand binnenvallen. 'Kijk hier, ik heb het gedaan', zegt het meisje met donkere krullen. Ze trekt haar truitje omhoog. In haar navel glimmen twee piercings. 'Die ene had ik al, maar die andere is nieuw. Het brandt, jongens!' Een van de andere meisjes buigt zich voorover om het glimmende sieraad te bewonderen.

Beeld Isabella Rozendaal

Vrijheid

Het lijkt alsof alles in dit huis vrij is. Er wordt in de tuin gerookt, meisjes gaan 's avonds de hort op of komen dus thuis met een piercing. 'Het zijn de ouders die bepalen wat een jongere wel of niet mag', zegt leidinggevende Van den Aker. 'We hebben geen vaste regels, maar maken met ieder kind individuele afspraken.'

Als een kind in een logeerhuis wordt geplaatst, krijgen ouders in de tussentijd hulp van een ambulante begeleider. Het idee is dat niet alleen het kind, maar ook zijn netwerk thuis een verandering doormaakt.

Volgens Van den Aker illustreert dat een bredere beweging in de jeugdzorg waarbij de thuissituatie van jongeren leidend is, terwijl vroeger eerder sprake was van een soort heropvoeden binnen de muren van de instelling. 'Eerder hadden we standaard-regels voor de hele groep: als je zo oud bent, moet je zo laat naar bed. Of na het eten een uur op je kamer zitten om huiswerk te maken. Tegenwoordig kijken we beter naar wat bij de persoon past en wat een kind thuis gewend was.'

Gemiddeld verblijven de tieners zeven tot negen maanden in het logeerhuis, voor ze teruggaan naar hun ouders of naar een pleeggezin. Van den Aker: 'Het heeft geen zin om kinderen hier strak te houden als ze over een half jaar thuis weer alles mogen.'

In Anouks tijd was er in de opvang nog veel meer een cultuur van beheersen, zegt Belinda Anthonissen. Ze was in de jaren tachtig leidinggevende in een tehuis in Zoetermeer waar Anouk als tiener een tijd woonde en werkt nog altijd bij stichting Jeugdformaat.

Beeld Isabella Rozendaal

Nobody's wife

Anthonissen herinnert zich de zangeres als een meisje dat al jong wist dat ze absoluut onafhankelijk wilde zijn van alles en iedereen. Nobody's wife. 'Ze wilde altijd haar eigen geld hebben, dus had ze baantjes. Ze solliciteerde gewoon overal op en blufte zich naar binnen. Ze was zelfs nog een tijdje koffiejuffrouw op een kantoor, kun je het je voorstellen?'

Ja, Anouk was ook een lastige puber, zegt Anthonissen, ze zat natuurlijk niet voor niks in dat opvanghuis. 'Maar ik vind het niet aan mij om daar publiekelijk iets over te zeggen.'

Het was in Zoetermeer dat Anouk de muziek ontdekte, zegt Anthonissen. Haar collega Dennis Wijmer bracht op woensdagavonden zijn gitaar mee, om met de jongeren te zingen. 'Die hoorde meteen: die stem van dat meisje, dat is iets bijzonders. Hij heeft haar toen meegenomen naar café De Paap, daar had je zo'n open podiumpje. Zo begonnen de eerste optredens. En wij maakten dan uitzonderingen voor haar. We hadden een strikte avondklok, maar als Anouk moest zingen, mocht ze later thuiskomen. Op gegeven moment gaven we haar zelfs de voordeursleutel mee.'

Het verhaal van Anouk laat zien dat het goed kan komen, zegt Anthonissen, ook als je als kind ernstige dingen meemaakt. 'Ik ken genoeg oud-cliënten, die zijn niet beroemd, maar die hebben nu gewoon huisje-boompje-beestje, met een leuke baan en kinderen. Dan zie je toch dat goede hulpverlening het verschil kan maken.'

Zelf zag de zangeres het destijds helemaal niet zo, herinnert Anthonissen zich. 'Toen Anouk 18 werd, regelde ze een groot feest in Zoetermeer. Nodigde ze iedereen uit om te vieren dat ze eindelijk van de bemoeienis van die vervelende jeugdzorg was verlost.'

Aylin zit op het bed in haar slaapkamer, achter haar liggen twee teddyberen. Ze zegt dat het voelt alsof ze stilstaat, hier. 'De tijd in een tehuis lijkt een pauze in je leven.' De mbo-opleiding secretarieel die ze nu volgt, interesseert haar niet. 'Ik vind het nog moeilijk te bepalen wat ik leuk vind. Verzorging misschien, maar ik zou ook wel ooit rechten willen studeren, of werken in de beveiliging.'

Beeld Isabella Rozendaal

Ze is bijna 18. Dan gaat ze begeleid wonen en daarna zelfstandig, geen bemoeierige gezinsvoogden meer. Ze kijkt ernaar uit. 'Er is altijd nog hoop, weet je, ik ben positief. Iemand zei een keer tegen me: je moet de pijn van gisteren omzetten in de motivatie voor vandaag. Zo denk ik ook.'

Aylin wil niet als een slachtoffer worden gezien. 'Van die hulpverleners zeggen dan: je bent een beschadigd meisje. Bah. Dat klinkt zo zielig.'

Alishia klimt in haar strakke zwarte legging de twee trappen op naar haar kamer, een van de grootste in het huis. Op een wit dressoir staat daar een ingelijst fotootje van de 12-weken-echo die ze onlangs had. Alishia is 16 en heeft nog een blokjesbeugel, maar over krap een half jaar wordt ze moeder. 'Mijn ex wil er niks van weten. Het is een heel gedoe, hij zegt dat het niet van hem is.'

Maar in de kast liggen de rompertjes al klaar. Alishia gaat ervoor. 'Mijn vriendinnen zeiden: je hebt hem niet nodig. Wij gaan je helpen. Mijn kindje heeft straks wel tien moeders.'

Beeld Isabella Rozendaal

Hoe ze het gaat doen, weet ze nog niet precies. Ze gaat nu maar twee dagen per week naar school en heeft geen inkomen. 'Maar je krijgt toch iets van 100 euro kinderbijslag per maand?', vraagt ze weifelend.

Het lijkt alsof de geschiedenis zich herhaalt. Alishia's oma zorgde niet goed voor Alishia's moeder, die werd destijds ook uit huis geplaatst. Alishia heeft zelf een reeks tehuizen achter de rug. Hoe zal het straks haar baby vergaan?

Er is al een plek gereserveerd in een speciaal opvanghuis voor tienermoeders. 'Daar helpen ze je en kijken ze naar hoe je met je kindje omgaat', zegt Alishia. Ze voelt de adem van de hulpverleners in haar nek. 'De kinderbescherming kan ook al vóór de geboorte een ondertoezichtstelling aanvragen. Ik ben daar wel bang voor. Jeugdzorg zit op mijn lip, ik durf geen fouten te maken. Ik snap het ook wel, het is een kind, dat is niet niks.'

Ze is vast van plan alles goed te gaan doen. Het moet haar baby beter vergaan dan haar oma, haar moeder, haarzelf. Wijs: 'De cirkel moet worden doorbroken.'

Niet lang nadat ze die woorden heeft uitgesproken, daalt ze de trap af om buiten een sigaret te gaan roken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden