Laten we Amsterdam niet te snel opheffen

Net nu blijkt dat de deelraden in Amsterdam het boven verwachting goed doen, dreigt de vorming van een stadsprovincie die winst weer teniet te doen, zo vreest André Krouwel....

OVER de relatie tussen de omvang van gemeenten en de kwaliteit van de lokale democratie lopen de meningen uiteen. Martin van Amerongen stelde (in de Groene van 29 november) dat de stadsdeelraad oogt als een proeve van ultieme democratie, maar in de praktijk het voorbeeld is van de ultieme bestuurlijke waanzin. 'Het zijn natuurreservaten voor socialistische mini-potentaten, een broedplaats voor PvdA-carrièristen. (. . .) Deelraden, het is de puurste politieke infantilisering, het is het amateurisme aan de macht, het is de intellectuele inbreng van de dorpspomp, het is de uiteindelijke triomf van het ambtenarenapparaat'.

Ook Thorbecke stelde al dat kleine gemeenten onvoldoende bestuurskracht zouden hebben en daarmee overgeleverd waren aan het hogere gezag.

Daar tegenover staat het argument dat kleinschaligheid bevorderlijk is voor de participatie in de politieke besluitvorming en de controle van de macht. Kleine bestuurlijke eenheden worden in deze visie geassocieerd met een overzichtelijke, toegankelijke en op de buitenwereld gerichte organisatie, met democratische besluitvorming, slagvaardig en flexibel optreden. Grotere bestuurlijke eenheden daarentegen lopen het gevaar te verzanden in bureaucratische processen, verkokering en interne gerichtheid.

Er is dus een duidelijke spanning tussen de noodzaak van kleinschaligheid om politieke participatie te vergroten en de noodzaak van schaalvergroting om meer bestuurlijke kracht te ontwikkelen. Het debat hierover is van belang in verband met de (zoveelste!) bestuurlijke reorganisatie van Amsterdam.

Het begrip kwaliteit van het openbaar bestuur kan op verschillende manieren worden opgevat. Allereerst kan men kijken naar het democratisch gehalte: de mogelijkheid van de bevolking om haar invloed te laten gelden. Kwaliteit kan ook worden opgevat in termen van rechtsgelijkheid, rechtshandhaving en rechtszekerheid. Ten slotte kan men de kwaliteit van gemeenten evalueren in termen van effectiviteit: de mate waarin zij in staat is haar taken uit te voeren.

Bij de invoering van de deelraden maakten PvdA-politici, onder aanvoering van Walter Etty, veelvuldig gebruik van het democratie-argument. Dat was noodzakelijk omdat er, met name bij het partijkader in de afdelingen, grote reserves bestonden ten aanzien van de opdeling van Amsterdam in zestien deelraden. Maar Etty kreeg gelijk. Ondanks alle scepsis hebben de stadsdelen het boven verwachting goed gedaan. Uit evaluaties blijkt dat de bewoners tevreden zijn over de dienstverlening dichter bij huis.

En net nu het nut van 'het bestuur dichter bij de burger' zijn vruchten afwerpt, klinken er in de PvdA heel andere geluiden. PvdA-wethouder Ter Horst en de stedelijke PvdA-fractie pleiten vol vuur voor een sterke provincie Amsterdam. De noodzaak om internationaal te kunnen concurreren als regio, het oplossen van knelpunten in woningbouw en de afstemming van beleid op het gebied van verkeer vragen om een regionale aanpak.

Dat is op zich juist. De economie van de stad Amsterdam en die van de omliggende regio zijn sterk met elkaar verbonden. Vier op de tien werknemers in Amsterdam komt uit de regio en veel bedrijven vertrekken, door ruimtegebrek in de stad, naar de regio.

De schaalvergroting werkt echter niet automatisch in het voordeel van de democratie zoals de voorzitter van het stadsdeel de Baarsjes, Papineau Salm, ons wil laten geloven (Forum, 23 november).

In de discussie overheerst bijna uitsluitend een economische benadering. De gehele operatie van de gemeentelijke herindeling staat in het teken van het efficiënter (lees goedkoper) uitvoeren van steeds meer taken. Evenals het rijk hanteren onze stadsbestuurders, eenzijdig, de economische terminologie van de schaalvoordelen.

Grotere gemeenten zouden meer specialisatie in de organisatie hebben, efficiënter produceren en technische en financiële voordelen genieten. En alhoewel de schaalnadelen (problemen in coördinatie en ingewikkelde en langdurige besluitvorming) nog wel worden onderkend, is er zelden oog voor het democratisch tekort. Het democratisch gehalte wordt ondergeschikt gemaakt aan de noodzaak van efficiënte taakuitvoering.

De lokale politiek heeft al sterk aan geloofwaardigheid en aantrekkingskracht ingeboet. In plaats van zich daarover zorgen te maken, pleiten sommige PvdA'ers nu voor een vergroting van de afstand tot de burger. Mijn stelling is dat burgers helemaal niet ongeïnteresseerd zijn in politiek. Het is maar net wat je politiek noemt en hoe serieus je omgaat met de mening van de bewoners. Juist door op kleine schaal hele concrete verbeteringen in de directe woonomgeving van mensen voor elkaar te krijgen kun je als politieke partij je geloofwaardigheid herwinnen.

I N Amsterdam wordt binnenkort beslist over de opheffing van de gemeente Amsterdam. De deelraden worden dan zelfstandige gemeenten in een nieuw te vormen provincie. Deze beslissing wordt genomen zonder dat de verdeling van taken en bevoegdheden tussen rijk, (stads)provincie en gemeenten duidelijk zijn.

Ik stel dan ook voor om het oorspronkelijke doel van de binnen-gemeentelijke decentralisatie, de verbetering en vernieuwing van de lokale democratie, wederom het uitgangspunt te laten zijn van de nieuwe Amsterdamse bestuursvorm. De kwaliteit van het bestuur moet niet uitsluitend worden getoetst aan economische schaalargumenten, ook politieke participatie en de zorgvuldigheid van de regelgeving is essentieel.

De 'winst' van de stadsdelen moet worden behouden. De geringe afstand tussen bewoners en stadsdeelbestuurders is zeer waardevol en moet worden gewaarborgd om de gezamenlijke verantwoordelijkheid van bewoners en politici voor de directe woon- en werkomgeving waar te kunnen maken.

Verder moeten de financiële middelen en het bestuurlijk apparaat toereikend zijn om de taken uit te voeren. De discussie over de grootte van gemeenten moet tegelijkertijd plaatsvinden met de discussie over de (kern)taken en bevoegdheden. Wanneer de nieuwe gemeenten te groot worden, verliezen de burgers hun invloed op het beleid. Als de gemeenten vervolgens te weinig bevoegdheden en middelen krijgen, wordt het onmogelijk gemaakt de concrete problemen in de verschillende wijken aan te pakken.

Dat er daarnaast een provincie Amsterdam komt met uitgebreide coördinerende en regulerende taken, lijkt mij niet tegenstrijdig. Maar eerst bepalen we met z'n allen welk spel we gaan spelen en volgens welke regels. Daarna kunnen we de afmetingen van het veld gaan bepalen. De bevolking stelt tot slot de teams wel samen.

André Krouwel is voor de PvdA lid van de deelraad van het Amsterdamse stadsdeel Oud-West.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden