Laten vechten voor de stress

Om te kijken wat de invloed is van stress op de afweer in het lichaam, liet Johanna de Groot zowel varkens als muizen met elkaar vechten....

'Ik heb zelden 's avonds of in het weekeinde gewerkt. Een enkele keer als ik iets met de dieren in de stal moest doen.' Dr. Johanna de Groot is een 'negen-tot-vijf-mens' en een van de weinige promovendi die daadwerkelijk hebben kunnen vasthouden aan de CAO-werktijden. Vrijdag promoveerde ze aan de Rijksuniversiteit Groningen op haar dissertatie over stress en het immuunsysteem.

Toch is De Groot een enthousiast onderzoeker. De 29-jarige bioloog deed haar onderzoek met muizen en varkens bij het onderzoeksinstituut voor de dierhouderij ID-Lelystad en bekeek in hoeverre psychische stress invloed heeft op de afweer tegen infecties. Deze zogeheten psychoneuro-immunologie is een nieuw, en deels omstreden vakgebied op de grens van lichaam en geest. 'Ik vind het een uitdaging om een vage notie als ''een gezonde geest in een gezond lichaam'' meetbaar te maken.'

Dat heeft ze geweten. In de nuchtere veterinaire onderzoekswereld in Lelystad was ze aanvankelijk een vreemde eend. Iets aantonen lukt je waarschijnlijk toch niet, werd haar te verstaan gegeven toen ze de eerste muizenproeven voorbereidde. 'Maar ik liet me niet van de wijs brengen. Ik heb een enthousiast karakter, heb me terdege in de wetenschappelijke literatuur verdiept en heb, eerlijk gezegd, ook wel wat geluk gehad.'

De Groot onderzocht of de verdediging in muizen en varkens tegen virussen minder goed werkt als de dieren onder stress staan. 'Hoe je de werkzaamheid van het immuunsysteem kunt testen, was al wel duidelijk: door onderzoek van bloed en cellen. Hoe je dieren onder de juiste stress kunt brengen niet. Daarvoor koos men vaak intensieve en langdurige stress, zoals elektrische schokken. Ik wilde een stressvorm die relevant is voor de praktijk in de Nederlandse varkenshouderij.'

Uiteindelijk kwam De Groot op de stress van een gevecht met een soortgenoot. Mannetjesmuizen die elkaar niet kennen, gaan elkaar te lijf om de pikorde te bepalen. Zo'n gevecht duurt minder dan een minuut en er was, uit onderzoek met muizenstammen, al bekend dat bij de verliezer de stresshormonen nog lange tijd door de keel gieren, terwijl de winnaar nergens last van heeft.

'Als de verliezer zich overgaf, haalde ik 'm uit de kooi en zette ik hem apart. Op verschillende tijdstippen mat ik hoe de - door een vaccinatie opgewekte - afweer tegen virussen zich vervolgens ontwikkelde. Een dag na het gevecht vond ik een dip in de afweer ten opzichte van niet gestresste muizen. Na een week was dat verschil alweer verdwenen.'

Einde oefening, zo leek het. Maar De Groot had nog een ander experiment met muizen in petto. Eentje waarbij ze de verliezer nog een tijdje bij z'n rivaal in de kooi liet teneinde de stress wat verder op te voeren. 'Dat vond ik een heel naar experiment. Omdat het mannetje na zijn overgave niet weg kon, werd het steeds opnieuw aangevallen en soms tot bloedens toe gebeten. Heel zielig.'

Maar De Groot moest wel hard zijn om mogelijke resultaten te behalen, hield ze zich voor. 'In de intensieve veehouderij bevechten varkens ook hun plek in de hiërarchie. Dat kan dagen duren en tot flinke verwondingen leiden. Ik heb ook varkens laten vechten. Ook dat was niet leuk, maar ik vond het minder erg. Het gebeurt immers dagelijks in de varkenshouderij. Bij de muizen was ik echt de regisseur van hun ellende. Daarom heb ik minder van die experimenten gedaan dan ik van plan was.'

Tot De Groots verbazing bleken de muizen die in de strijd verwond waren, langdurig een duidelijk verminderde afweer te hebben. 'Het was een toevallige ontdekking, waaruit ik kon opmaken dat niet alleen de stress, maar vooral het wondgenezingsproces invloed heeft op de immunologische afweer.' Ze herhaalde haar experimenten met varkens. Jonge vrouwtjes ('geltjes' geheten) en gecastreerde mannetjes ('borgjes') liet ze strijden om hun plaats in de stalhiërarchie en ze testte de kwaliteit van het immuunsysteem van zowel de winnende als de verliezende dieren. Opnieuw waren de uitkomsten verrassend.

'Alleen borgjes vertoonden een duidelijk lagere immuunrespons. Geltjes niet. Komt dat door een verschil in hormonen of door een grotere gevoeligheid voor de stress die borgjes oplopen bij hun, in mijn ogen zeer stressvolle, castratie met een tang zonder verdoving?' Dat zoekt De Groot nu als post doc verder uit met behulp van minder pijnlijke castratiemethoden.

'Ik was hier niet op uit. Het was een gok of ik effecten zou vinden. Voordat ik het vechtmodel met de muizen had, heb ik van alles geprobeerd. Ik heb me als het ware ingeleefd in de psyche van muizen om te bedenken wat zij als zeer stressvol zouden ervaren. Ik nam ze onverwacht uit de groep, reed ze in karretjes rond en stopte ze in plastic buisjes. Erg kunstmatig: een gevecht verliezen bleek niet alleen stressvoller, het is ook veel natuurlijker.'

Aanvankelijk had De Groot weinig vertrouwen in een goede afloop van haar promotie. Vooral in de reproduceerbaarheid van haar experimenten. 'Er waren zoveel zaken die ik niet in de hand had. Zoals de aard en de mate van de stress of de reactie van het immuunsysteem. Ik dacht dat als ik alle literatuur over stressonderzoek en de reacties van het afweersysteem maar zou doorspitten, dat ik vanzelf op de beste proefopzet uit zou komen. Maar zo is het niet. Je moet toch veel meer zelf uitzoeken dan je verwacht.'

In Lelystad was geen specialist op haar terrein. De Groots promotor zat in Groningen. 'Daardoor was ik erg vrij om mijn onderzoek te kiezen. Er lag alleen vast dat het iets met stress, virussen en varkens te maken moest hebben. Dat mijn onderzoek aanvankelijk niet zo serieus werd genomen, prikkelde mij alleen maar meer om te laten zien dat het werkt.'

De psychoneuro-immunologen vormen wereldwijd een klein clubje dat tegen veel vooroordelen moet opboksen. 'Dat is soms frustrerend, maar naarmate je meer resultaten hebt, wordt het gemakkelijker.

'Ik kreeg ooit een artikel van een wetenschappelijk tijdschrift terug met het commentaar van een beoordelaar die absoluut niets van dit soort onderzoek moest hebben. Ik heb toen een verontwaardigde brief naar de redactie geschreven en het artikel is zonder meer geplaatst. Zoiets zou ik nu waarschijnlijk niet meer doen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.