Langzaam sterft het zandsteen uit

Van zandsteen zijn fraaie gebouwen geconstrueerd, van Aarhus tot Antwerpen. Tegenwoordig dient het voornamelijk voor restauratie en als materiaal voor kunstenaars....

Dirk Nordbeck heeft die ene ochtend geen oog voor wat zich afspeelt op zijn ecoboerderij, even buiten Bad Bentheim. Uiteraard heeft hij vaker gezien dat de cyperse kat de schuwe hofhond een kopje geeft. En dat het zwarte paard van zijn vrouw Gabi hem gadeslaat van een afstandje. Als Nordbeck een pet of hoed draagt, grist het paard die van zijn hoofd en er wordt liefst nog even op gestampt. Maar deze zonnige zaterdag is Nordbeck blootshoofds.

Hij heeft zich voorgenomen een zwaar, rechthoekig stuk zandsteen uit de grond te takelen. Het is een haardsteen uit de boerderij die zijn familie een halve eeuw geleden erfde. Ze was te bouwvallig om in te wonen. Misschien was het bij de herbouw dat de steen is gedegradeerd tot opstapje bij een schuurdeur.

's Middags blijkt dat de dikke plaat zandsteen gaaf is, onaangetast door de natte grond of door het haardvuur van lang geleden. De tere rozet in het midden is nog precies zoals een steenhouwer hem heeft uitgebeiteld.

Er ligt veel meer zandsteen. Op het erf, een beetje achteraf, ligt zelfs een door wind en regen afgeslepen brok met een inscriptie die niemand heeft kunnen ontcijferen. Een van de woorden begint met Per of Der. Dat is het enige houvast.

Nordbeck is gefascineerd door zandsteen. Hij is niet de enige. Nog steeds bewerken Bentheimers stukken zandsteen en zetten het resultaat in hun gevel. Kippen, vogels, slangen, in de straatjes rond de burcht Bad Bentheim zit van alles.

Duizend jaar of langer is het zandsteen uit Bad Bentheim niet alleen gebruikt voor de bouw van kastelen en paleizen, maar ook om iets of iemand te herdenken. Soms heeft mos woorden overmeesterd, bijvoorbeeld op de zerken van de joodse begraafplaats, waar de heuvels steil afdalen naar het vlakke bos- en grasland in de diepte ten oosten van het stadje.

Andere teksten zijn wel leesbaar, maar niet te begrijpen. In het bos rond het kuuroord van Bentheim staat een barokke steen met een dichterlijke boodschap voor dieren, bosnimfen en saters: ze hoeven niet meer bang te zijn voor jagers. Onbegrijpelijk voor wie niet de sage kent van het hert dat daar op zijn vlucht voor jagers bijna bezweek. Een slok water uit een bron gaf het beest nieuwe kracht. De vondst van geneeskrachtige water was de start voor de bouw van een kuuroord, waar rijken en adel uit Nederland hun lichamelijke ongerief lieten bestrijden, ook toen Hitler al aan de macht was.

Soms is het een volksverhaal waarmee oude teksten in en over zandsteen worden verklaard. Wie in het dorpje Gildehaus het grof beklinkerde kerkpättken afdaalt, ziet dat de zandstenen toren van de hervormde kerk meters van de kerktoren staat.

Een man die de herfstbladeren wegharkt op de paden en trappen bij de kerk, weet de reden. Het verhaal wil dat de duivel met de toren aan het schuiven was. Hij wilde de kerk van de grensplaats Ochtrup ermee verrijken, ongetwijfeld in ruil voor veel Ochtrupper zielen. Maar de spits viel van de toren en blokkeerde de voltooiing van het misdrijf.

Er zijn ook wetenschappelijke verklaringen. Niet voor die kerktoren, maar wel voor twee beeldjes in het Sandsteinmuseum in Bad Bentheim. Ze passen elk bijna in een schoenendoos. Het ene beeldje is van een verlekkerde vos. Het andere van een kip - een Hoon - met een grimmig trekje rond de snavel.

Hoon en Vos waren pakweg honderdvijftig jaar geleden concurrerende werkgevers. Ze hadden elk een zandsteengroeve gepacht. Vos plaatste het vossenbeeldje boven zijn voordeur als duidelijke boodschap voor zijn concurrent. Hoon liet de kip plaatsen, maar pas op het moment dat hij Vos had weggeconcurreerd.

Medelijden met Vos is misplaatst. Dat geldt eerder de arbeiders in de zandsteengroeven. Ze haalden de leeftijd van dertig jaar maar net of net niet. Stoflongen kregen ze van het zagen en beitelen. En als ze daaraan niet stierven, was het wel aan hun ijver om het stof weg te spoelen.

In Gildehaus - in Bad Bentheim zijn de zandsteengroeves al lang gesloten - is nog te zien hoe zwaar het werk moet zijn geweest.

Gelige en rossige blokken zandsteen waarmee een doorsnee-huiskamer te vullen is, staan opgesteld langs een zanderige weg die uit een groeve leidt waarvan de begroeide wanden tientallen meters oprijzen. In de diepte liggen grote plassen geelgroen water. Draglines staan klaar om orders uit te voeren. De laatste steengroeve in het Graafschap Bentheim oogt imposant, al is er zelden veel activiteit achter de enige slagboom.

'Zo veel werk hebben ze niet meer', zegt geoloog Jaap Veenvliet van museum Natura Docet in Denekamp, aan de overkant van de grens. Zandsteen wordt niet meer massaal geëxporteerd. Er zijn fraaie gebouwen van geconstrueerd, van Aarhus tot Antwerpen. Het Paleis op de Dam is ervan gebouwd. Maar zandsteen dient tegenwoordig vooral de restauratie van monumenten en als materiaal voor kunstenaars.

Helemaal ideaal is zandsteen niet, zegt Veenvliet. Hij woont zelf in een Twentse boerderij die deels is opgetrokken uit het poreuze kalksteen. Het zuigt vocht op in tijden van regen. 'Je laat het wel uit je hersens om de muren te behangen.'

In Natura Docet liggen stukken zandsteen waaraan kinderen zich kunnen vergapen. Je ziet sporen van planten en dieren die in het tijdperk leefden van de dinosaurussen. Het oudste natuurkundig museum in Nederland is opgenomen in een ruim zeventig kilometer lange route die gemeenten en VVV's aan weerskanten van de grens hebben uitgezet met zandsteen als thema. Het tweetalige boekje Zandsteen op de Korrel - het is waarschijnlijk opzettelijk net zo saai en slecht uitgevoerd als een schoolboek uit de jaren vijftig - voert toeristen langs gebouwen, musea en zandsteengroeven.

Het hoogtepunt aan de Nederlandse kans van de grens is een dieptepunt: de groeve die de jonge, veelbelovende geoloog Winand Staring in de negentiende eeuw liet graven op de es van het plaatsje Losser. Bijna waren Nederlanders concurrenten geworden van de Bentheimers, want op tien meter diepte vond Staring zandsteen. Maar rendabele exploitatie was niet mogelijk.

In de nieuwbouwwijk de Losserse Es is de groeve van Staring nu het middelpunt van een vriendelijk parkje. Een beeldhouwer laat de markante kop van de geoloog staren over de kuil die met een zwaar hek is afgegrendeld. Er werd te veel gespit naar fossielen. Maar op het gemeentehuis in Losser hebben ze daarvan, dankzij dat spitwerk, nu wel een mooie collectie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden